بررسی نشانه- معناشناختی گاو در سه ساحت اسطوره‌ای، فرهنگی و اجتماعی در سه اثر داستانی کلاسیک و معاصر (کلیله و دمنه، اسرار گنج درّۀ جنی و عزاداران بیل)

با بررسی مصداق‎ های بینامتنی مشخص شد که این سه متن از اسطورۀ گاو و قربانی شدنش برای بیان مفاهیم اجتماعی و مناسبات قدرت و طبقات مختلف اجتماعی استفاده کرده‎ اند. معنی مشترک در هر سه متن مرگ گاو، به شکل کشتن توسط حاکمیت یا مردن طبیعی است، گرچه آن مردن طبیعی هم بررسی شد که به نوعی کشته شدن توسط ساختارهای سیاسی– اجتماعی قدرت است. در هر سه متن «گاو» آن بهرۀ نیکی است که نباید از دست داد و از دست دادنش به زوال شخص و جامعه می ‎پیوندد.

با توجه به جدولی که در صفحات قبل ذکر شد، در دو اثر کلیله و دمنه، اسرار گنج درّۀ جنی، فاعل و کشندۀ گاو، صاحب اوست. با این تفاوت که شیر در جایگاه حاکم و سلطان جنگل، صاحب و مالک حقوقی حیوانات است. این عمل او خدشه ‎ای به خودش و دستگاه حکومتی‌اش نمی‎زند و ظاهرِ متن به ما می‎گوید که شیر کاردانی‎ اش را از دست داده‌است، درحالی‌که متن زایشی ممکن است چنین باشد که چه‌بسا شیر از این کشتن راضی و خشنود هم است. عاملِ واسط مرگ گاو هم ظاهراً توطئۀ دمنه است که او نیز کشته می‎ شود در جهت احقاق عدالت. درحالی‌که «کورای» متن می‎گوید پادشاه عادل همان موقع به‌جای درگیری با گاو، می‎ توانست با گاو سخن بگوید و صحبت بکند.

اما در رمان اسرار گنج درّۀ جنی، مرد کشاورز که صاحب حقیقی گاوش است و این گاو برای او نمود و نماد محرومیت ‎ها و نداشته ‎هاست، گاوش را می‎ کشد تنها به دلیل پیدا کردن گنجی که نشانگر آسایش است. اما برخلاف شیر، مرد کشاورز خودش را قربانی می‎کند، قربانی نداشته‎ هایش. او نیز جنس دیگری از مشدی‎ حسن است؛ با این تفاوت که امیدی شکل می‎ گیرد که از همان آغاز ناامیدی است. تبعات کشتن گاو، به ‎هیچ ‎روی، شیر دارنده و مالک را دربر نمی‎ گیرد، اما تبعات قربانی کردن گاو، با همه رنج و سختی ‎هایش، مرد کشاورز را اسیر خواهد کرد. نکتۀ جالب اینکه مرد کشاورز نامی ندارد.

در داستان گاو مشدی‎ حسن (عزاداران بیل) ظاهراً فاعل و کشنده ‎ای برای گاو وجود ندارد. در اینجا نیز مشدی‎ حسن همچون مرد کشاورز صاحب حقیقی گاو است با این تفاوت که او گاوش را نکشته‌است و اصلاً داستان هم نمی‎ گوید گاو به چه شکل و به چه علت مرده‌است. اما همین مرگ گاو نیز همچون مرگ گاو اسرار گنج درّۀ جنی، عواقب خود را دارد. اگر مرد کشاورز خانه ‎اش را از دست داد و لحظاتی بین شادی و رنج زیست، اینجا داستان متفاوت است. مرگ گاو (نماد تمام دارایی توأم با رنج و سختی مشدی‎حسن) او را کاملاً از پای درخواهد آورد. او تمامیت خودش را از دست خواهد داد؛ بنابراین در متن کلاسیک کلیله و دمنه که متن ظاهری بر گفتمان طبقۀ حاکم استوار است، مرگ گاو کمترین نگرانی و مشکلی در دستگاه حکومتی شیر، مالک حقوقی ایجاد نمی‎کند، اما در دو اثر معاصر که تا حدودی بازنمایی صدای طبقات پایین‎تر است، این دو مالک حقیقی، پس از مرگ گاو رنج خواهند کشید؛ زیرا آنان و مملوکشان گاو، یکی هستند.

همچنین پیرنگ رخدادها به‌صورت ظریفی در هر سه متن با تفاوت ‎های ویژۀ هرکدام، دیده می ‎شود. پیرنگ و رخداد هر سه متن حادثه‎ای است مرگبار. حتی اگر فی ‎المثل در داستان اسرار گنج درّۀ جنی، در سکانس اول این حادثۀ مرگبار نوعی شادی و سرور تلقی شود، اما این شادی و سرور نوعی بدمستی است، همانند بدمستی شیرِ کلیله و دمنه به هنگام کشتن گاو. در داستان عزاداران بیل پیرنگی که خط مرگ گاو را نشان دهد، وجود ندارد، اما همین مرگ گاو خطی می‎شود برای گاو شدن مشدی‎ حسن و مردن او در پایان داستان. روابط علّی و معلولی کلیله و دمنه و اسرار گنج درّۀ جنی بر مردن گاو اشاره دارد، اما روابط علّی و معلولی عزاداران بیل بر گاو شدن و مردن مشدی‎حسن. به نظر پیرنگ این سه متون بر فایده و سود نداشتن هیچ‌گونه تلاش و تغییری است. در این جامعۀ ایستا هیچ‌چیزی تغییر نمی‎ کند و فقط ظاهرش عوض می‎ شود. هیچ نشانی از «گئو» یا همان زندگانی قرار نیست در این جامعه حضور داشته باشد. در کلیله و دمنه، با همه خدماتی که گاو انجام داده‌است، تلاش‎ هایش در چشم  شیر، خوار می‎شود. در اسرار گنج درّۀ جنی، مرگ گاو و کشتن آن برای بهبود اصلاحات و تغییرات جدید اجتماعی است، اما نه مرگ گاو فایده‎ای می‎ بخشد و نه آن گنج نوین. اوضاع بدتر هم می‎ شود (خانه ویران می‎گردد و ...) در عزاداران بیل، ما کلاً در هر داستانی از این متن با جامعۀ خرافات ‎زده روبه‎رو هستیم و گاو شدن مشدی‎ حسن و ازخودبیگانگی و الیناسیون او در چنین جامعه ‎ای رخ می‎دهد؛ جامعه ‎ای خالی از شور و اشتیاق و امید برای تغییر. دنیایی که در آن مشدی‎ حسن به گاو تبدیل می‎شود و درنهایت هم همچون گاو می‎ میرد، جای مطلوبی نیست.