آمار
| تعداد نشریات | 45 |
| تعداد شمارهها | 1,497 |
| تعداد مقالات | 18,268 |
| تعداد مشاهده مقاله | 59,255,287 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 20,684,686 |
بازخوانی نظام ساختاری محلههای تاریخی شهر ارومیه در دوره قاجار | ||
| جغرافیا و برنامهریزی | ||
| دوره 29، شماره 93، 1404، صفحه 33-1 اصل مقاله (1.75 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22034/gp.2024.60840.3242 | ||
| نویسندگان | ||
| احد نژادابراهیمی* 1؛ عرفان رحیم پور2؛ فاطمه جبارپور مهرآباد2 | ||
| 1گروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران | ||
| 2دانشجوی دکترای شهرسازی اسلامی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران | ||
| چکیده | ||
| محله یکی از مهمترین ارکان شهرهای ایرانیاسلامی است. در شهرهای تاریخی علیالخصوص دوره قاجار هر محله در خود نیازمندیهای روزمره ساکنان را تأمین میکرد. پژوهشهایی برای بازنمایی ساختار اصلی شهرهای تاریخی با بهرهگیری از عناصر اصلی کالبدی انجام یافته است درحالیکه جنبههای کالبدی تنها بعد شکل دهنده ساختار محله نیستند و جنبههای غیرکالبدی نیز تاثیر بسزایی در شکلگیری محلات سنتی داشتهاند. محلهها در شهرهای سنتی به طور معمول ماحصل تعامل اجتماعی میان افراد نزدیک به یکدیگر هستند. هدف پژوهش، شناسایی عوامل کالبدی و غیرکالبدی تاثیرگذار در ساختار محلههای تاریخی، شناسایی و بازخوانی نظام ساختاری محلههای شهر ارومیه در دوره قاجار است. روش پژوهش توصیفی- تحلیلی است و به منظور دسترسی به دادههای مورد نیاز از منابع کتابخانهای و بررسی اسناد مکتوب و مصور تاریخی و همچنین نقشههای بازسازی شده، منابع شفاهی و شواهد و مستندات میدانی بهره گرفته شده است. دادههای بـه دست آمده از منابع مختلف به روش تفسیری مورد واکاوی قرار گرفته و در نهایت نتایج نشان میدهند محلات شهر ارومیه دارای مرز و قلمرو مشخص بوده که در عین ارتباط با دیگر محلات، موجب حفظ کلیت هر محله میشد. هر محله دارای یک دروازه اختصاصی در حصار شهر و چندین معابر و گذر اصلی بود که اصلی ترین گذر همان معبر مواصلاتی بین دروازه و بازار بود. در محل تلاقی گذرهای اصلی مرکز محله مسجد به عنوان کاربری مذهبی و دیگرکاربریها شکل میگرفت. نیازهای ساکنین هر محله به سبب کاربریهای خدماتی داخل محله تامین میشد و محلهها دارای پیوستگی اجتماعی و فرهنگی بودهاند به طوریکه موجب تمایز با سایر محلات میشد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| ساختار شهر ایرانیاسلامی؛ محله تاریخی ارومیه؛ ارومیه دوره قاجار؛ محلات تاریخی | ||
| اصل مقاله | ||
|
محله یکی از مهمترین ارکان شهرهای ایرانیاسلامی است. در شهرهای تاریخی علیالخصوص دوره قاجار هر محله در خود نیازمندیهای روزمره ساکنان را تأمین میکرد. پژوهشهایی برای بازنمایی ساختار اصلی شهرهای تاریخی با بهرهگیری از عناصر اصلی کالبدی انجام یافته است درحالیکه جنبههای کالبدی تنها بعد شکل دهنده ساختار محله نیستند و جنبههای غیرکالبدی نیز تاثیر بسزایی در شکلگیری محلات سنتی داشتهاند. محلهها در شهرهای سنتی به طور معمول ماحصل تعامل اجتماعی میان افراد نزدیک به یکدیگر هستند. هدف پژوهش، شناسایی عوامل کالبدی و غیرکالبدی تاثیرگذار در ساختار محلههای تاریخی، شناسایی و بازخوانی نظام ساختاری محلههای شهر ارومیه در دوره قاجار است. روش پژوهش توصیفی- تحلیلی است و به منظور دسترسی به دادههای مورد نیاز از منابع کتابخانهای و بررسی اسناد مکتوب و مصور تاریخی و همچنین نقشههای بازسازی شده، منابع شفاهی و شواهد و مستندات میدانی بهره گرفته شده است. دادههای بـه دست آمده از منابع مختلف به روش تفسیری مورد واکاوی قرار گرفته و در نهایت نتایج نشان میدهند محلات شهر ارومیه دارای مرز و قلمرو مشخص بوده که در عین ارتباط با دیگر محلات، موجب حفظ کلیت هر محله میشد. هر محله دارای یک دروازه اختصاصی در حصار شهر و چندین معابر و گذر اصلی بود که اصلی ترین گذر همان معبر مواصلاتی بین دروازه و بازار بود. در محل تلاقی گذرهای اصلی مرکز محله مسجد به عنوان کاربری مذهبی و دیگرکاربریها شکل میگرفت. نیازهای ساکنین هر محله به سبب کاربریهای خدماتی داخل محله تامین میشد و محلهها دارای پیوستگی اجتماعی و فرهنگی بودهاند به طوریکه موجب تمایز با سایر محلات میشد. | ||
| مراجع | ||
|
ادیب الشعرا، میرزا رشد (1346). تاریخ افشار (به انضمام تاریخ قیام شیخ عبیدالله). تصحیح: پرویز شهریار افشار و محمود رامیان. ارومیه: نشر شورای مرکزی جشن ملی 2500 ساله شاهنشاهی. چاپ اول.
اشرف، احمد (1353). ویژگیهای تاریخی شهرنشینی در ایران-دوره اسلامی، نامه علوم اجتماعی، 1(4)، 49-7.
آشوری، داریوش (1384). فرهنگ علوم انسانی. تهران: نشر مرکز. ویراست دوم.
اهری، زهرا (1394). شناسایی ساختار ثانویه شهر ایرانی در دوره قاجاریه. نشریه هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، 20(2)، 23-34.
اوبن، اوژن (1390). ایران امروز (1907- 1906): سفرنامه و خاطرات اوژن اوبن سفیر فرانسه در ایران در آستانه جنبش مشروطیت. مترجم: علیاصغر سعیدی. تهران: علم.
بایندر، هنری (1371). سفرنامه هانری بایندر کردستان بین النهرین. مترجم: کرامتالله افسر. تهران: فرهنگسرا.
پورجعفر، محمدرضا؛ پورجعفر، علی (1391)، الگوی پیشنهادی محله، با مرکزیت مسجد و فضاهای عمومی مورد نیاز در شهر ایرانی- اسلامی، فصلنامه مطالعات ایرانی اسلامی، 3 (10)، 24-15.
پیرنیا، محمد کریم، (1387)، سبک شناسی معماری ایرانی، تدوین غلامحسین معماریان، تهران، انتشارات سروش دانش.
تالن، امیلی، (2018). محله، مترجم: علیرضا عینی فر و محمد جلیلی. انتشارات
تیزدل، استیون؛ اک، تنر؛ هیث، تیم (1379)، محله های تاریخی شهری، هفت شهر، 1 (1)، 8-17.
ثقه الاسلامی، عمیدالاسلام؛ امینزاده، بهناز (1392)، بررسی تطبیقی مفهوم و اصول به کار رفته در محله ایرانی و واحد همسایگی غربی، هویت شهر، 7 (13)، 33-44.
جکسن، آبراهام والنتاین ویلیامز (1383). سفرنامه جکسن: ایران در گذشته و حال. مترجمان: منوچهر امیری، فریدون بدرهای. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی.
چیزفهم دانشمندیان، مهسا؛ و نژاد ابراهیمی، احد (1401). شناسایی ساختار محله های شهر شیراز از دوره اتابکان تا قاجار. پژوهشهای باستان شناسی ایران، 12(33)، 357-381.
حسینزاده دلیر، کریم؛ پورمحمدی، مخمدرضا؛ مدادی، صمد (1391). ارزیابی پراکنش فضاهای گردشگری تاریخی-فرهنگی و خدمات جانبی آن در شهر تبریز، نشریه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، 16 (41)، 67-94.
خدایی، زهرا؛ تقوایی، علی اکبر (1390)، شخصیت شناسی شهر اسلامی؛ با تاکید بر ابعاد کالبدی شهراسلامی، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 2 (5)، 113-103.
دانشپور، سید عبدالهادی؛ نقرهکار، عبدالحمید؛ و سالاریپور، علی اکبر (1395). مقایسه ارتباط کودک با محله در محلههای سنتی و جدید، مطالعه موردی: محلههای ساغریسازان و گلسار رشت، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 7 (20)، 5-15.
دهخدا، علی اکبر (1384)، لغت نامه دهخدا، تهران، دانشگاه تهران.
دهقان، علی. (1348). سرزمین زردشت، اوضاع طبیعی سیاسی اقتصادی فرهنگی اجتماعی تاریخی رضاییه. انتشارات ابن سینا.
رحیم پور، عرفان. (1400). تاریخ، فرهنگ، ساختار؛ بازآفرینی مرکز تاریخی شهر ارومیه، پایان نامه کارشناسی ارشد. گروه شهرسازی. دانشکده معماری و شهرسازی. دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره).
سادات محمدی، سارا؛ علیان، علمدار. (1398). ساختار کالبدی در شهرهای ایرانی-اسلامی. نشریه علمی تخصصی شباک، 5 (1)، 97-106.
سرافراز، وحید؛ خیرالدین، رضا؛ و علل الحسابی، مهران (1401). تبیین نقش مسجد در انسجام ساختار کالبدی- فضایی محله نمونه موردی در سه پهنه از شهر دزفول. ماهنامه جامعه شناسی سیاسی ایران، 5 (1)، 139-177.
سلطانزاده، حسین،(1365). مقدمهای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران. تهران: انتشارات آگاه. چاپ اول.
شکور، علی؛ عبداله زاده فرد، علیرضا؛ خورشیدی، راضیه (1397)، نقش ساختار کالبدی شهرها بر شکل گیری همبستگی اجتماعی در محلات شهری مورد: محله قصردشت شیراز، نشریه پژوهش و برنامه ریزی شهری،9 (33)، 96-85.
شیخی، محمد (1382). ساختار محلهای شهر در سرزمینهای اسلامی. فصلنامه علوم اجتماعی، 10(22)، 39-68.
عابدینی، حامد. (1399). تحلیل ساختار فضایی محلات سنتی شهری براساس نظام مراکز محله (نمونه موردی: محله سنگلج، تهران). نشریه علمی تخصصی معماری شناسی، 3(14)، 1-8.
عبداللهزاده طرف، اکبر؛ سروی، سمیرا (1400)، بازآفرینی ساختار فضایی محلات سنتی با رویکرد احیای استخوانبندی آنها، مطالعه موردی: محلهی حکم آباد تبریز، نشریه جغرافیا و برنامه ریزی، 25 (77)، 149-170.
عبدالهی، مجید؛ صرافی، مظفر؛ توکلی نیا، جمیله (1389)، بررسی نظری مفهوم محله و بازتعریف آن با تاکید بر شرایط محلههای شهری ایران، پژوهشهای جغرافیای انسانی،42 (72)، 102-83.
عمید، حسن (1393)، فرهنگ فارسی عمید، انتشارات امیر کبیر، چاپ چهاردهم.
فتحی، سمیرا (1399)، سکونت در محله، تهران: انتشارات فرهنگستان هنر، چاپ اول.
قاسمی، وحید و نگینی، سمیه (1389)، بررسی تأثیر بافت محلات بر هویت اجتماعی، با تاکید بر هویت محله ای در شهر اصفهان، مطالعات و پژوهشهای شهری و منطقهای،2(7) ،136-113.
قدکیان، سید محمدرضا؛ بیگ زاده شهرکی، حمیدرضا؛ و اولیا، لیلی (1396). بازخوانی و بازشناسی ساختار و سیر تحول تاریخی محله امامزاده جعفر (ع) یزد تا پیش از تغییرات دوران معاصر. معماری اقلیم گرم و خشک، 5(5)، 51-69.
قربانی، رسول؛ روستایی، شهریور؛ ابوالحسنی، نسیم (1402). بررسی مداخالت کالبدی در بافتهای تاریخی و تاثیر آن بر انسجام و پیوستگی سازمان فضایی مطالعه موردی: بافت تاریخی شهر تبریز، نشریه علمی جغرافیا و برنامهریزی، 27 (83)، 117-131.
کاویانپور، احمد (1378). تاریخ ارومیه. تهران: انتشارات آذر کهن. چاپ اول.
کتاب اللهی، کسری و نژادابراهیمی، احد. (1401). نقش فرهنگ مذاهب اسلامی در انسجام اجتماعی محلات تاریخی با مطالعه موردی محله سرتپوله سنندج، فصلنامه برنامهریزی توسعه شهری و منطقهای، 7 (21)، 161-191.
کتاب اللهی، کسری؛ میرغلامی، مرتضی؛ شهبازی، یاسر (۱۴۰۱). بازاندیشی مفهوم سلامتِ زیستی محله معاصر ایرانی-اسلامی در دوره پساکرونا، فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، ۷(۲)، ۷۷-۹۸.
کتاباللهی، کسری. (۱۴۰۲)، تبیین الگوواره سلامت زیستی محله در شهر ایرانی_ اسلامی، در شرایط پساکرونا (نمونه موردی: کلانشهر تبریز)، رساله مقطع دکتری رشته شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، دانشکده معماری و شهرسازی.
کرم پور، کتایون؛ و فدایی نژاد، سمیه (1385). تحلیل اثر تغییرات کالبدی عناصر شاخص محله بر بافت عودلاجان (از دوره قاجار تا به امروز). نشریه هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، (28) 28، 65-74.
لطیفی، غلامرضا؛ صفری چابک، ندا (1392)، بازآفرینی مفهوم محله در شهرهای ایرانی اسلامی بر پایه اصول نوشهرگرایی، فصلنامه علمی-پژوهشی مطالعات شهری، 2(7)، 12-3.
محمدی، سارا سادات؛ و علیان، علمدار (1397). ساختار کالبدی محله در شهرهای ایرانی-اسلامی. فصلنامه علمی تخصصی مطالعات طراحی شهری و پژوهشهای شهری، 1(3)، 51-62.
مرکز اسناد و آرشیو بنیاد ایران شناسی استان آذربایجان غربی.
معیدفر، سعید و مقدم، غلامرضا (1389). نقش هویت محلهای در کاهش و کنترل گرایش به رفتارهای نابهنجار اجتماعی در شهر: مطالعه محلههای شهر تهران، مسائل اجتماعی ایران، 1(2)، 115-143.
مهندسان مشاور معماری و شهرسازی طرح و آمایش (1389). طرح تجدید نظر طرح جامع ارومیه، اداره کل راه و شهرسازی استان آذربایجان غربی.
مهندسان مشاور معماری و شهرسازی طرح و آمایش (1394). طرح تفصیلی ارومیه، اداره کل راه و شهرسازی استان آذربایجان غربی.
نژادابراهیمی،احد؛ حیدری، محمدجواد (1399)، تحلیلی بر نقش حسینیه ی اعظم در شکل گیری ساختار ثانویه ی شهر زنجان در عصر قاجار و علل پایایی آن، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی،10 (39)، 31-42.
نقی زاده، محمد (1387)، شهر و معماری اسلامی(تجلیات و عینیات)، اصفهان، راهیان، چاپ اول.
هویان، آندارنیک. (1383). کلیساهای مسیحیان در ایران زمین. تهران، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 796 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 243 |
||