آمار
| تعداد نشریات | 45 |
| تعداد شماره‌ها | 1,548 |
| تعداد مقالات | 18,870 |
| تعداد مشاهده مقاله | 63,062,879 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 22,942,712 |
پدافند غیرعامل و ارزیابی زلزله در مراکز شهری با استفاده از مدل ویکور و تاپسیس فازی (مطالعه موردی مناطق شهرداری کلان شهر تبریز) | ||
| جغرافیا و برنامه‌ریزی | ||
| دوره 30، شماره 95، اردیبهشت 1405، صفحه 20-1 اصل مقاله (1.9 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22034/gp.2024.56809.3142 | ||
| نویسنده | ||
| کیومرث ملکی | ||
| پژوهشگر پسادکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران | ||
| چکیده | ||
| شهر تنها یک مجموعه از ساختمان ها نیست، بلکه پدیده ای فراتر از یک مجموعه ساختمانی است. لذا نمی توان به هیچ عنوان شهر را تنها در مجموعه ساختمان ها منحصر دانست یکی از خطراتی که بسیاری از شهرهای جهان را تهدید می کند زمین لرزه یا همان زلزله است. زلزله از دیر باز جزء پر خطرترین مخاطرات طبیعی بوده و از ریسک بالایی برخوردار است. ریسک زلزله، خسارت قابل انتظاری است که در اثر آن به عناصری از جامعه یا محیط آسیب هایی وارد می شود. به همین دلیل ایمن سازی شهر در برابر زلزله را نمی توان تنها در مقاوم سازی و ساختن بناهای مقاوم در برابر زلزله دانست در این مقاله در مورد چگونگی وضعیت خطرپذیری زلزله در سطح مناطق کلان شهر تبریز به عنوان یک شهر تاریخی- فرهنگی و قطب اقتصادی- ارتباطی شمال غرب کشور انجام گرفته است پس از اخذ نظرات متخصصان زلزله و پدافندغیرعامل و برنامه ریزی شهری، بررسی و تحلیل‌های لازم با استفاده از مدل های ویکور و تاپسیس فازی انجام و نتیجه مدل به وسیله نرم افزار GIS بصورت نقشه آسیب پذیری مناطق نمایش داده شده است و در نهایت منطقه 2، 3، 7 ، 4، شهرداری کلان شهر تبریز با آسیب پذیری کمتر و مناطق 10، 5 ، 1، 9 و 6 و 8 واقع در محدوده های شمال شرقی، شمالی شهر نامناسب و بحرانی تشخیص داده شدند و علل آسیب پذیری بیان و راهکارهای مهار آسیب پذیری با استفاده از داده ها و تطبیق نتایج مدل ها ارائه شد. | ||
تازه های تحقیق | ||
شهرها به عنوان کانون‌های جمعیتی و مراکز اجتماعی متناسب با شرایط سیاسی و موقعیت اقتصادی ارتباطی مسیر رشد و توسعه را پیش گرفته‌اند و پذیرای جمعیت از اقصی نقاط محدوده و فرامحدوده خود می‌شوند و همین امر توسعه فیزیکی شهر را در ادوار مختلف تاریخی دست خوش تغییر و تحولات انسانی و طبیعی نموده است، عموما با گسترده ترین دخالت های نسنجیده انسانی در محیط طبیعی از جمله ساخت و سازهای بی‌رویه در حریم گسل، عدم توجه به مباحث پدافندغیرعامل در برنامه‌ریزی شهری، فقدان و یا بی توجهی به ضوابط و استانداردهای ساخت و ساز نیز تشدید می شود. کاهش آسیب پذیری شهرها در برابر زلزله، به عنوان یکی از اهداف اصلی برنامه ریزی شهری و طراحی شهری محسوب می گردد، لذا ضرورت توجه به توسعه شهری کارآمد و توجه به اندیشه‌های جدید شهرسازی و برنامه‌ریزی دفاعی شهر، برای رسیدن به اهداف پدافند شهری بسیار مهم به نظر می‌رسد. در ادامه متناسب با سوالات، مولفه‌ها و شاخص‌های مورد پرسش و پیشینه تحقیق به نظر می‌رسد که نتایج هر دو مدل: تاپسیس فازی و ویکور در برآورد آسیب‌پذیری با یکدیگر همخوانی دارند که در تحقیقات قبلی این دو مدل بطور همزمان در بررسی آسیب‌پذیری زلزله مورد استفاده قرار نگرفته‌اند، شاید بتوان گفت دلیل استفاده از دو این مدل نیز مقایسه نتایج به دست آمده و میزان صحت نتایج در تطبیق با یکدیگر بوده است که متناسب با خروجی مدل‌ها می‌توان اهم دلایل آسیب‌پذیری و کمتر آسیب‌پذیری مناطق را به عواملی همچون: دوری و نزدیکی به گسل، وضعیت و جایگاه و طبقه اقتصادی و اجتماعی ساکنین، مقاومت سازه و میزان نظارت بر ساخت و سازها، سرانه فضاهای باز و سبز و دیگر کاربری‌های امدادی و...، تراکم و عدم تراکم جمعیت، همجواری و عدم توزیع بهینه کاربری‌های پرخطر و تهدیدزا و... نسبت داد. نتایج تطبیقی ارزیابی آسیب شناسی از دو مدل ویکور و تاپسیس فازی در سطح مناطق کلان شهر تبریز حاکی از این است که مناطق 10، 1، 5، 8 و 6 به واسطه ساخت و ساز بر روی گسل و قرارگیری در جوار آن، به همراه وجود مساحت عظیمی از بافت های فرسوده و حاشیه نشین در تعدادی از این محدوده‌ها از مناطق آسیب‌پذیر شهر تبریز محسوب می‌شوند که می طلبد با تغییر و انتقال کاربری‌های معارض، نوسازی و بهسازی بافت های فرسوده، توسعه کاربری‌های چندمنظوره و باز و... نسبت به کاهش آثار بحران و میزان خسارت در این مناطق در قبل از وقوع زلزله اقدام نمود. همچنین با توجه به اینکه در مقاله حاضر مدل‌های بکار برده شده، صرفا با تدوین مولفه‌ها و نظر سنجی از تعداد 30 نفر متخصص حوزه مربوطه منتج به نتیجه شده‌اند، در تطبیق با نتایج مقاله آقایان امیریان و کرمی (مناطق 10 و 1 آسیب‌پذیرتر و مناطق 2 و 2 با آسیب‌پذیری کمتری همراه است) که در پیشینه ذکر شده است قرار دارد، چرا که طبق نتایج مقاله حاضر مناطق 10، 1 (مجموع هر دو منطقه شهرداری با بیشترین میزان آسیب‌پذیری دربردارنده 22/2610 هکتار از مساحت کل شهر و 406605 نفر جمعیت می‌باشد) را آسیب‌پذیرتر از مناطق 2، 3 و7 (مجموع هر 3 منطقه شهرداری دارای 59/7813 هکتار و 587854 جمعیت می‌باشد) تشخیص داده‌اند،.به نظر می‌رسد؛ اشرافیت متخصصین پرسش شونده بر محدوده مورد مطالعه، انتخاب درست شاخص‌های مورد سنجش و میزان دقت و سطح اطمینان بالای مدل‌های تحلیلی مورد استفاده در مقالات و دیگر پژوهش‌ها، از مزیت هایی است که این میزان همپوشانی با مدل‌های،AHP, FUZZY AHP-FUZZY و... را رقم خواهد زد و همانطور که اشاره شد در این مقاله نیز به این نکات توجه و تاکید لازم شده است. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| پدافند غیرعامل؛ زلزله؛ ویکور؛ تاپسیس فازی؛ کلان شهر تبریز | ||
| اصل مقاله | ||
|
شهر تنها یک مجموعه از ساختمان‌ها نیست، بلکه پدیده‌ای فراتر از یک مجموعه ساختمانی است. لذا نمی‌توان به هیچ عنوان شهر را تنها در مجموعه ساختمان‌ها منحصر دانست یکی از خطراتی که بسیاری از شهرهای جهان را تهدید می‌کند زمین لرزه یا همان زلزله است. زلزله از دیر باز جزء پر خطرترین مخاطرات طبیعی بوده و از ریسک بالایی برخوردار است. ریسک زلزله، خسارت قابل انتظاری است که در اثر آن به عناصری از جامعه یا محیط آسیب‌هایی وارد می‌شود. به همین دلیل ایمن سازی شهر در برابر زلزله را نمی‌توان تنها در مقاوم سازی و ساختن بناهای مقاوم در برابر زلزله دانست در این مقاله در مورد چگونگی وضعیت خطرپذیری زلزله در سطح مناطق کلان شهر تبریز به عنوان یک شهر تاریخی- فرهنگی و قطب اقتصادی- ارتباطی شمال غرب کشور انجام گرفته است پس از اخذ نظرات تعداد 30 نفر متخصص زلزله و پدافندغیرعامل و برنامه‌ریزی شهری، بررسی و تحلیل‌های لازم با استفاده از مدل‌های ویکور و تاپسیس فازی انجام و نتیجه مدل به وسیله نرم‌افزار GIS بصورت نقشه آسیب‌پذیری مناطق نمایش داده شده است و در نهایت به ترتیب مناطق 2، 3، 7، 4، (با مساحت 83/10408 هکتار) شهرداری کلان شهر تبریز با آسیب‌پذیری کمتر و مناطق 10، 1، 5، 9 و 6 و 8 (با مساحت 34/14069 هکتار) واقع در محدوده‌های شمال شرقی، شمالی شهر نامناسب و بحرانی تشخیص داده شدند و علل آسیب‌پذیری بیان و راهکارهای مهار آسیب‌پذیری با استفاده از داده‌ها و تطبیق نتایج مدل‌ها ارائه شد. | ||
| مراجع | ||
|
ابراهیمی، مجید؛ سلمانی مقدم، محمد؛ امیراحمدی، ابوالقاسم و مریم نوری (1394). «ارزیابی آسیب پذیری لرزه‌ای شهر بَردَسْکن در برابر زلزله با استفاده از مدل سلسله مراتبی وارون (IHPW)»، مجلة مخاطرات محیط طبیعی، 6: 105-137.
اسدی نظری، مهرنوش (1383). «برنامه‌ریزی و مکانیابی اردوگاه‌های اسکان موقت بازماندگان زلزله، نمونه موردی: منطقه 1 (ناحیه 6) شهر تهران»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد شهرسازی گروه شهرسازی (برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای)، دانشکده هنر، دانشگاه تربیت مدرس.
اصغری زمانی، اکبر (1379). پژوهشی در روند حاشیه نشینی در ایران، مورد نمونه شهر تبریز، رسالة کارشناسی ارشد، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، استاد راهنما: کریم حسین‌زاده دلیر، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه تبریز.
بیاتی خطیبی، مریم (1383). «مخاطرات ناشی از توسعه شهری بر روی ناهمواریهای گسلدار»، مسکن و انقلاب، شماره 107.
پورمحمدی، محمدرضا و ملکی، کیومرث (۱۳۹۵). پدافند غیرعامل؛ استراتژی‌های توسعه و امنیت منطقه شهری، انتشارات: موسسه نشر شهر با همکاری معاونت امور اجتماعی و فرهنگی شهرداری، چاپ اوّل، تهران.
پورمحمدی، محمدرضا و ملکی، کیومرث (۱400). پدافند غیرعامل و استراتژی‌های توسعه و امنیت منطقه شهری، چاپ دوم (ویرایش جدید همراه با اضافات)، ناشر: انتشارات فروزش.
حسین‌زاده دلیر، کریم؛ ملکی، کیومرث؛ شفاعتی، آرزو و حیدری‌فر و محمدرئوف (۱۳۹۱). «پدافند غیرعامل و توسعه پایدار شهری با تأکید بر کاربری‌های تهدید پذیر کلانشهر تبریز از منظر جنگ»، نشریه جغرافیا و پایداری محیط دانشگاه رازی کرمانشاه، 2(5)، 1-24.
حیدری، محمدجواد (1397). «ارزیابی آسیب‌پذیری بافتهای شهری از خطر زلزله (مطالعه موردی بافت قدیم شهر زنجان)»، مهندسی جغرافیایی سرزمین، 2(3)، 101-115.
دفتر تقسیمات سیاسی استانداری آذربایجان شرقی (1402).
خدابخشی، زهرا و ابراهیمی قوزلو؛ میرمعظم (1392). «بررسی وضعیت پدافند غیرعامل در خراسان جنوبی»، همایش ملی خراسان جنوبی، دانشگاه بیرجند، 4 و 5 اردیبهشت‌ماه.
زنگی آبادی، علی و تبریزی، نازنین (1385). «زلزلة تهران و ارزیابی فضایی آسیب پذیری مناطق شهری»، پژوهش‌های جغرافیایی (56)، 115-130.
سرور، هوشنگ؛ کاشانی اصل، امیر (1395). «ارزیابی آسیب‌پذیری کالبدی شهر اهر در برابر زلزله»، فصلنامه آمایش محیط، 9(34)، 87-108.
سعیدنیا، احمد (1387). کاربری زمین شهری، نشریه شماره 99، انتشارات مرکز مطالعات برنامه‌ریزی شهری، شهرداری تهران.
صفری، عباس (1376). برنامه‌ریزی مواجهه با سوانح طبیعی (مطالعه موردی زلزله منطقه طارم علیا)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته شهرسازی گرایش برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای، گروه شهرسازی دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی.
علیدوستی، سیروس (1371). کاربرد مدیریت بحران در کاهش ضایعات زلزله، انتشارات دانشگاه تهران.
عمرانی، بهروز (1385). «بررسی زلزله‌های تاریخی و زلزله‌نگاری در تبریز»، مجموعه مقالات اولین همایش ملی مدیریت بحران زلزله در شهرهای دارای بافت تاریخی، دانشگاه یزد، صص 10-27.
علوی، سیدعلی؛ ابراهیمی، محمد؛ نجف پورمحمودآباد، بهمن و خالدی، عبدالله (1395). «ارزیابی میزان آسیب‌پذیری بافت فرسوده شهر میناب در برابر زمین لرزه». دو فصلنامه علمی پژوهشی مدیریت بحران، (9)، 71-82.
عیسی‌لو، شهاب‌الدین؛ لطیفی، غلامرضا و گودرزی، وحید (1395). «ارزیابی آسیب‌پذیری کالبدی بافت منطقه یک شهر تهران در برابر زلزله احتمالی با استفاده از روش IHWP و سیستم GIS»، فصلنامه علمی پژوهشی اطلاعات جغرافیایی سپهر، 25(100)، 73-87.
فاضل، سوگل؛ تقوایی، مسعود و محمودزاده، امیر (1396). پهنه‌بندی آسیب‌پذیری لرزه‌ای شهری با استفاده از مدل ANP مطالعه ی موردی: شهر نجف آباد، دو فصلنامه علمی پژوهشی مدیریت بحران، (11)، 121-132.
قربانی، رسول؛ روستایی، شهریور و ابوالحسنی، نسیم (1402). بررسی مداخالت کالبدی در بافتهای تاریخی و تاثیر آن بر انسجام و پیوستگی سازمان فضایی مطالعه موردی: بافت تاریخی شهر تبریز. نشریه جغرافیا و برنامه‌ریزی، 27(83)، 117-131.
قنبری، ابوالفضل؛ سالکی ملکی، محمدعلی و قاسمی، معصومه (1392). پهنه بندی میزان آسیب‌پذیری شهرها در مقابل خطر زمین لرزه (نمونه موردی: شهر تبریز)، فصلنامه جغرافیا و مخاطرات محیطی، 5(21)، 35.
کرمی، فریبا؛ قنبری، ابوالفضل و حسن دوست فراحانی، داود (1399). مکانیابی سایت‌های حیاتی و حساس در شهرستان بجنورد با رویکرد پدافند غیرعامل، نشریه جغرافیا و برنامه شهری دانشگاه تبریز، 24(73)، 257-275.
کرمی، فریبا؛ کریم‌زاده، حسین و احمدی، محمدجواد (1400). مکانیابی پایگاه‌های پشتیبانی مدیریت بحران با رویکرد پدافند غیرعامل در مناطق مرزی - مطالعه موردی: شهرستان بانه، فصلنامه اطلاعات جغرافیایی (سپهر)، 30(118)، 185-201.
محمودزاده، حسن؛ نعیمی پیوستی، ابوالفضل و مسعودی، حسن (1400). «شناسایی عوامل موثر بر توسعه شهر سررود( سردری) و تبعات الحاق آن به مادر شهر تبریز با رویکرد آینده‌نگاری»، نشربه جغرافیا و برنامه‌ریزی، دانشگاه تبریز، 25(75)، 222-207
ملکی، کیومرث (1391). ارزیابی و تحلیل آسیب‌پذیری کاربری‌های حساس شهر تبریز از منظر پدافندغیر عامل با تأکید بر بحران زلزله با استفاده از GIS، طرح تحقیقاتی همکاران بخش دفاع سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح.
ملکی، کیومرث (1397). برنامه آمایش سرزمین استان کرمانشاه، بخش اول، فصل چهارم، بخش مطالعاتی: پدافند غیرعامل و مخاطرات محیطی و محیط زیستی، کارفرما سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان کرمانشاه، مجری دانشگاه رازی، مدیر پروژه دکتر جمال فتح اللهی، زمستان.
ملکی، کیومرث (1400). «تبیین و ارائه الگوی کالبدی-فضایی توسعه شهری در پهنه‌های خطر زلزله (مورد مطالعه: کلان شهر کرمانشاه)»، رساله دکتری تخصصی (Ph.D.) رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه پیام نور، مرکز تحصیلات تکمیلی تهران، دانشکده علوم اجتماعی، گروه جغرافیا.
ملکی، کیومرث (1402). شبکه تهدید و حلقه مخاطره در بحران زلزله با رویکردی بر پدافند غیرعامل در برنامه‌ریزی کاربری اراضی چند منظوره (مطالعه موردی: کلانشهر تبریز)، طرح پسا دکتری رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، استاد راهنما: پروفسور محمدرضا پورمحمدی.
ملکی، کیومرث؛ پورمحمدی، محمدرضا؛ یوسفی شهیر، هانیه و کرمی، محمدرضا (1401الف). ارزیابی ساختار محله‌ای- فضایی سکونتگاه‌های شهری مبتنی بر مخاطره زلزله از منظر پدافندغیرعامل (مطالعه موردی: کلانشهر کرمانشاه)، دو فصلنامه مدیریت بحران دانشگاه صنعتی مالک اشتر با همکاری انجمن علوم ایمنی ایران، (22)، 1-21.
ملکی، کیومرث؛ علی اکبری، اسماعیل و پاهکیده، اقبال (1401ب). ریسک پذیری توسعه فیزیکی شهر کرمانشاه در مقابل خطر زلزله با رویکرد پدافند غیر عامل، نشریه فضای شهری و حیات اجتماعی دانشگاه تبریز، 1(2)، 95-114.
نورالهی، حانیه؛ سلیمانی، عاطفه؛ برزگر، اکرم و علیدوستی، علی (1392). ارزیابی میزان حساسیت دارایی‌ها و پهنه‌های شهری با استفاده از تحلیل اندرکنشی با رویکرد برنامه‌ریزی شهری، دو فصلنامه علمی پژوهشی مدیریت بحران، (4).
مهندسین مشاور نقش محیط (1395). عمران (طرح توسعه و جامع) شهر تبریز (الف) جلد اول: بررسی کلی منطقه، وزارت راه و شهرسازی؛ اداره کل راه و شهرسازی استان آذربایجان شرقی، مصوب 24/08/1395.
Ambraseys, N. N. & Melville, C. P, (1982). A History of Persian Earthquakes (Cambridge University) Press,Cambridge. Elshehabi, O. (2015). Rootless Hubs: Migration, Urban Commodification and ‘the Right to the City’in the GCC. Transit States: Labour, Migration & Citizenship in the Gulf, London, Pluto Books, 101-131. Moehle. J., Barkley. C., Bonowitz, D., Karlinsky, S., Maffei, J., Poland, C. (2009). the Resilient City-A Way of Thinking about Preparedness, Mitigation, and Rebuilding, Proceeding of the NZSEE conference‚ Apr 3-5, Christchurch. Rashed. T,Weeks. J,Couclelis. H,Herold. M, (2017). an integrative GIS and remote sensing model for place-based urban vulnerability analysis. UN/ ISDR. (2005). Hyogo Framework for 2005-2015: Building the Resilience of the Nations and Communities to Disasters. www.unisdr.org/wcdr/intergover/official-docs/Hyogo-framework action English pdf, accessed. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,423 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 344 |
||