دانشگاه تبریز
فهرست نشریات دارای اعتبار وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC)

 آمار

تعداد نشریات45
تعداد شماره‌ها1,557
تعداد مقالات18,990
تعداد مشاهده مقاله64,112,135
تعداد دریافت فایل اصل مقاله23,453,558
حیدری منور, حسین, آهوار, امین. (1405). شناسایی ریشه‌های ابهام در جایگاه علم قاضی در حقوق ایران با مطالعۀ تطبیقی در نظام حقوقی کامن‌لا: «اشتراک لفظی» و «خلأ تقنینی». سامانه مدیریت نشریات علمی, 17(42), 51-82. doi: 10.22034/law.2026.69483.3544
حسین حیدری منور; امین آهوار. "شناسایی ریشه‌های ابهام در جایگاه علم قاضی در حقوق ایران با مطالعۀ تطبیقی در نظام حقوقی کامن‌لا: «اشتراک لفظی» و «خلأ تقنینی»". سامانه مدیریت نشریات علمی, 17, 42, 1405, 51-82. doi: 10.22034/law.2026.69483.3544
حیدری منور, حسین, آهوار, امین. (1405). 'شناسایی ریشه‌های ابهام در جایگاه علم قاضی در حقوق ایران با مطالعۀ تطبیقی در نظام حقوقی کامن‌لا: «اشتراک لفظی» و «خلأ تقنینی»', سامانه مدیریت نشریات علمی, 17(42), pp. 51-82. doi: 10.22034/law.2026.69483.3544
حیدری منور, حسین, آهوار, امین. شناسایی ریشه‌های ابهام در جایگاه علم قاضی در حقوق ایران با مطالعۀ تطبیقی در نظام حقوقی کامن‌لا: «اشتراک لفظی» و «خلأ تقنینی». سامانه مدیریت نشریات علمی, 1405; 17(42): 51-82. doi: 10.22034/law.2026.69483.3544

شناسایی ریشه‌های ابهام در جایگاه علم قاضی در حقوق ایران با مطالعۀ تطبیقی در نظام حقوقی کامن‌لا: «اشتراک لفظی» و «خلأ تقنینی»

مطالعات حقوق تطبیقی معاصر
دوره 17، شماره 42، فروردین 1405، صفحه 51-82    اصل مقاله (1.34 M)
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22034/law.2026.69483.3544
نویسندگان
حسین حیدری منور* 1؛ امین آهوار2
1استادیار گروه حقوق، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2مربی گروه حقوق، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
«علم قاضی» از مفاهیم چالش‌برانگیز در نظام اثبات دعوا در حقوق ایران است که علی‌رغم جایگاه مهم آن در قوانین کیفری و مبانی فقهی، همچنان با ابهام‌های مفهومی و کارکردی مواجه است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از مطالعه تطبیقی در نظام حقوقی ایالات متحده آمریکا، به بررسی منشأ این ابهام و تبیین جایگاه واقعی علم قاضی در فرایند دادرسی می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که ابهام
«علم قاضی» از مفاهیم چالش‌برانگیز در نظام اثبات دعوا در حقوق ایران است که علی‌رغم جایگاه مهم آن در قوانین کیفری و مبانی فقهی، همچنان با ابهام‌های مفهومی و کارکردی مواجه است. پژوهش حاضر با روش توصیفی‌ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از مطالعۀ تطبیقی در نظام حقوقی ایالات متحدۀ امریکا، به بررسی منشأ این ابهام و تبیین جایگاه واقعی علم قاضی در فرایند دادرسی می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که ابهام موجود عمدتاً از دو عامل ناشی می‌شود: نخست، اشتراک لفظی اصطلاح «علم قاضی» و کاربرد آن در معانی متفاوتی همچون علم شخصی قاضی، اقناع وجدانی، دانش و تجربۀ قضایی، علم قضایی و اطمینان حاصل از قرائن و امارات؛ و دوم، فقدان مقررات صریح دربارۀ فرایند و معیارهای ارزیابی ادله در قوانین آیین دادرسی ایران. بررسی مقررات موضوعه، رویۀ قضایی، دیدگاه‌های فقهی و نظریات حقوقی نشان می‌دهد که بخش قابل‌توجهی از اختلافات موجود دربارۀ حجیت علم قاضی، ناشی از خلط میان مفهوم «دلیل اثبات» و «معیار ارزیابی دلیل» است. برخلاف ظاهر برخی مقررات قانونی، علم قاضی به‌عنوان یک دلیل مستقل قابل تحلیل نیست، بلکه کارکرد اصلی آن در سنجش اعتبار، کفایت و دلالت ادلۀ ارائه‌شده از سوی اصحاب دعوا نهفته است. مطالعۀ تطبیقی نیز نشان می‌دهد که در حقوق ایالات متحده میان علم شخصی قاضی، دانش تخصصی و تجربۀ قضایی، آگاهی قضایی (Judicial Notice) و اقناع وجدانی، تفکیک روشنی وجود دارد و هیچ‌یک، جز در موارد استثنایی، جایگزین ادلۀ اثبات دعوا نمی‌شوند. بر این اساس، نگارندگان مقالۀ حاضر نتیجه می‌گیرند که جایگاه واقعی علم قاضی در نظام حقوقی ایران باید در حوزۀ ارزیابی ادله جستجو شود و رفع ابهام‌های موجود مستلزم تدوین مقررات مستقل دربارۀ ارزیابی ادله و بازتعریف تقنینی مفهوم علم قاضی است.
موجود عمدتاً از دو عامل ناشی می‌شود: نخست، اشتراک لفظی اصطلاح «علم قاضی» و کاربرد آن در معانی متفاوتی همچون علم شخصی قاضی، اقناع وجدانی، دانش و تجربه قضایی، علم قضایی و اطمینان حاصل از قرائن و امارات؛ و دوم، فقدان مقررات صریح درباره فرایند و معیارهای ارزیابی ادله در قوانین آیین دادرسی ایران. بررسی مقررات موضوعه، رویه قضایی، دیدگاه‌های فقهی و نظریات حقوقی نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از اختلافات موجود درباره حجیت علم قاضی، ناشی از خلط میان مفهوم «دلیل اثبات» و «معیار ارزیابی دلیل» است. برخلاف ظاهر برخی مقررات قانونی، علم قاضی به‌عنوان یک دلیل مستقل قابل تحلیل نیست، بلکه کارکرد اصلی آن در سنجش اعتبار، کفایت و دلالت ادله ارائه‌شده توسط اصحاب دعوا نهفته است. مطالعه تطبیقی نیز نشان می‌دهد که در حقوق ایالات متحده میان علم شخصی قاضی، دانش تخصصی و تجربه قضایی، آگاهی قضایی (Judicial Notice) و اقناع وجدانی تفکیک روشنی وجود دارد و هیچ‌یک، جز در موارد استثنایی، جایگزین ادله اثبات دعوا نمی‌شوند. بر این اساس، مقاله نتیجه می‌گیرد که جایگاه واقعی علم قاضی در نظام حقوقی ایران باید در حوزه ارزیابی ادله جستجو شود و رفع ابهام‌های موجود مستلزم تدوین مقررات مستقل درباره ارزیابی ادله و بازتعریف تقنینی مفهوم علم قاضی است.
کلیدواژه‌ها
آیین دادرسی؛ اثبات دعوا؛ ادلۀ اقناع وجدانی؛ ارزیابی ادله؛ حقوق ایران؛ حقوق ایالات متحده امریکا‌؛ علم قاضی
مراجع
الف) منابع فارسی

کتاب‌ها

  1. آشوری، محمود (1383). آیین دادرسی کیفری. ج2. تهران: سمت.
  2. پوراستاد، مجید (1387). اصول و قواعد آیین دادرسی فراملی. تهران: شهر دانش.
  3. تدین، عباس (1388). تحصیل دلیل در آیین دادرسی کیفری. تهران: میزان.
  4. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1381). دایره المعارف علوم اسلامی و قضایی. ج ۱. تهران: کتابخانه گنج دانش.
  5. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1387). ترمینولوژی حقوق. تهران: کتابخانه گنج دانش.
  6. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1372). دانشنامه حقوقی. ج ۴. تهران: امیرکبیر.
  7. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1370). مکتب‌های حقوقی در حقوق اسلام. تهران: کتابخانه گنج دانش.
  8. خمینی، روح‌الله (۱۴۲۵ ق). تحریرالوسیله. ترجمۀ علی اسلامی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  9. خوئینی، غفور (1381). ادله اثبات دعوی و بررسی تطبیقی آن. تهران: فضیلت علم.
  10. دیانی، عبدالرسول (1398). ادله اثبات دعوا در امور مدنی و کیفری. تهران: میزان.
  11. زراعت، عباس و حاجی‌زاده، حمیدرضا (1388). ادله اثبات دعوا. تهران: قانون‌مدار.
  12. شمس، عبدالله (1399). ادله اثبات دعوا. تهران: دراک.
  13. صدرزاده افشار، سید محسن (1376). ادله اثبات دعوا. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  14. طالبی مازندرانی، صادق و خوش ساروی، طاهر (1396). قضاوت‌های امیر المومنین (ع). تهران: انتشارات محمد و آل محمد (ص).
  15. قبله‌ای خویی، خلیل (1387). علم اصول در فقه و قوانین موضوعه. تهران: سمت.
  16. کاتوزیان، ناصر (1383). اثبات و دلیل اثبات. ج ۱. تهران: میزان.
  17. کاتوزیان، ناصر (1374). مقدمه علم حقوق. چ 20. تهران: شرکت سهامی انتشار.
  18. گلدوزیان، ایرج (1384). ادله اثبات دعوا. تهران: میزان.
  19. گلدوزیان، ایرج (1374). حقوق کیفری تطبیقی. تهران: جهاد دانشگاهی.
  20. لطفی، اسدالله (1385). اصول فقه. تهران: مجد.
  21. محسنی، حسن (1389). اداره جریان دادرسی مدنی. تهران: شرکت سهامی انتشار.
  22. محقق داماد، سید مصطفی (۱۴۰۶ق). قواعد فقه. ج ۳. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
  23. محمصانی، صبحی رجب (1386). فلسفه قانون‌گذاری در اسلام. ترجمۀ اسماعیل گلستانی. تهران: آثار اندیشه.
  24. مدنی، جلال‌الدین (1388). آئین دادرسی کیفری ۱ و ۲. تهران: پایدار.
  25. موسوی بجنوردی، محمد (1385). علم اصول. ج ۱، به کوشش ابوالفضل احمدزاده، تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد.
  26. مهرپور، حسین (1372). دیدگاه‌های جدید در مسائل حقوقی. تهران: مؤسسه اطلاعات.
  27. نوجوان، علیرضا (1389). نقش دادرس در اثبات دعوای مدنی. تهران: جنگل.
مقالات

  1. حسن‌زاده، مهدی (1395). بررسی اختیار قاضی در تشخیص ارزش گواهی. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، 6 (11)، 195-211.
  2. حسینی، سیدمحمد (1389). کشف حقیقت یا فصل خصومت، کارکرد قضا. پژوهش‌های اعتقادی کلامی (علوم اسلامی)، 5 (19)، 125-151.
  3. حیدری، الهام (1393). اعتبار علم قاضی در صدور احکام کیفری در قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲. پژوهش‌نامه حقوق کیفری، 5 (2)، 89-110.
  4. غریب‌پور، منصور (1403). جستاری در نحوه دلیلیت و اعتبار علم قاضی در نظام ادله دادرسی با نظر به ابهامات حقوقی و قانونی. مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 16 (36)، 195-222.
Doi: 10.22075/feqh.2023.29147.3457

  1. محسنی، حسن (۱۴۰۰). بهره کارشناسی در کاربست و نمایاندن دانش سودمند در اثبات (مطالعه تطبیقی در حقوق ایران، امریکا و فرانسه). مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، 13(26)، ۱۵۳–۱۸۱.  Doi: 10.22034/LAW.2021.2915.46266
  2. یاغلی، آرش (1400). بررسی فقهی‌- حقوقی تأثیر علم قاضی بر فرایند دادرسی کیفری. تحقیقات حقوق قضایی، (3)، 259-283.
پایان‌نامه

  1. آذربایجانی، علیرضا (1387). نظام ارزیابی دلایل در حقوق ایران و کامن‌لا. رسالۀ دکتری، دانشگاه پردیس قم.
  2. شریفی فرد، حکمت‌اله (1389). ارزیابی سیستم اقناع وجدانی در نظام دادرسی کیفری ایران. رسالۀ دکتری، دانشگاه قم.
ب) منابع عربی

  1. الحلبی، ابوالصلاح (۱۴۰۳ق). الکافی فی الفقه. اصفهان: کتابخانۀ امیرالمؤمنین (ع).
  2. ابوالسعود، رمضان (1993م). اصول الاثبات فی المواد المدنیه و الخارجیه. بیروت: الدار الجامعیه.
  3. امدی، سیف‌الدین (۱۴۰۴ق). الاحکام فی اصول الاحکام. بیروت: دارالکتاب العربی.
  4. انصاری، شیخ مرتضی (۱۴۱۹ق). فرائد الاصول. ج ۳، قم: مجمع الفکر الاسلامیه.
  5. بیهقی، احمدبن الحسین (1376). تاج المصادر. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  6. حر عاملی، محمد‌بن حسن (۱۴۱۲ق). وسائل‌الشیعه. ج ۱۸، بیروت: دار احیا التراث العربی.
  7. حسینی حائری، سید کاظم (۱۴۱۵ق). القضاء فی فقه الاسلامی. قم: مجمع‌الفکر الاسلامی.
  8. رشتی، میرزا حبیب‌الله (۱۴۰۱ق). کتاب القضاء. قم: دارالقرآن الکریم.
  9. علم‌الهدی، سید مرتضی (۱۴۱۵ق). الانتصار. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، دفتر انتشارات اسلامی.
  10. عوده، عبدالقادر (1390). التشریع الجنایی. ترجمۀ حسن فرهودی‌نیا. تهران: یادآوران.
  11. مغنیه، محمدجواد (1982م). فقه الامام جعفر الصادق. بیروت: دارالجواد دارالتیار الجدید.
  12. منتظری، حسین‌علی (بی تا). فقه استدلال الحدود. قم: دارالفکر.
  13. موسوی اردبیلی، عبدالکریم (۱۴۱۳ق). فقه الحدود و التعزیرات، قم: مکتب امیرالمؤمنین (ع).
  14. نراقی، مولی احمد بن محمدمهدی (۱۴۱۷ق). عواید الأیام فی بیان قواعد الاحکام و مهمات مسائل الحلال و الحرام، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
  15. نراقی، مولی احمد بن محمدمهدی (بی‌تا). مستند الشیعه، ج ۱۷، قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم اسلام لاحیاء التراث.
  16. نجفی الجواهری، شیخ محمدحسن (1362). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، ج ۴۰، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
ج) منابع انگلیسی

  1. Bellin, Jeffrey and Guthrie Ferguson, Andrew (2014). Trial by Google: Judicial Notice in the Information Age, Northwestern University Law Review, 108 (4), 1137-1181. https://scholarlycommons.law.­northwes­tern.­­edu/­nulr/vol108/iss4/1
  2. Parker, Clifford F (1982). Judicial Notice and Personal Knowledge in Magistrates' Courts and Tribunals, Current Legal Problems, 35 (1), 77-94. Doi: 10.1093/clp/35.1.77
  3. Pitel, Stephen G.A. & Ledgerwood, Liam (2018). “Judicial Notice and the Internet” in Todd Archibald, ed., Annual Review of Civil Litigation 2018 (Toronto: Thomson Reuters Canada), 25-41.
  4. Sanderson, Harry (2021). Postmodernism and Judicial Notice: How Common is Common Knowledge?, Alternative Law Journal, 47(1), 41-46. Doi: 10.1177/1037969X211032294
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 13
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 10


سامانه مدیریت نشریات علمی. قدرت گرفته از سیناوب