ایهام و شبکه‌های ایهامی در غزلیات کمال خجندی

هنرسازۀ ایهام مهم‌ترین هنرسازۀ مورد توجه کمال خجندی بوده‌است و او ضمن توجه به هنرسازه‌های دیگر، بیشترین همت خود را صرف به کار بستن انواع ایهام کرده‌است. در 200 غزل مورد بررسی -که مشتمل بر 1431 بیت است- در نزدیک به 706 بیت، حداقل یکی از انواع ایهام به ‌کار رفته‌است. از این میان، بیشترین توجه او به ترتیب بسامد، به ایهام شبکه‌ای (به کارگیری بیش از یک نوع ایهام در بیت) با 231 مورد، ایهام تبادر و مشتقات آن (ایهام جناس، ایهام جناس گونه‌گون‌خوانی و ایهام اشتقاق) با 87 مورد، ایهام مطلق با 67 مورد، ایهام گونه‌گون‌خوانی و مشتقات آن با 58 مورد، ایهام تناسب با 51 مورد، ایهام دستوری و مشتقات آن (ایهام سازه‌ای-ساختاری، سحر حلال و ایهام در مرجع ضمیر) با 42 مورد، ذووجهین و محتمل‌الضدین با 38 مورد، ایهام ترادف و ترجمه با 33 مورد، ایهام کنایی با 28 مورد، اسلوب‌الحکیم و استدراک با 21 مورد، ایهام استخدامی با 19 مورد، ایهام توکید و عکس با 15 مورد، ایهام تضاد و پارادوکس با 13 مورد و ایهام مرکب با 3 مورد، بوده‌است.با توجه به آنچه از 200 غزل ابتدایی دیوان او برمی‌آید، می‌توان نتیجه‌گرفت که وی چندان به ایهام‌سازی با تکرار مضامین‌ و واژگان و عبارات یکسان پای‌بند نبوده و تلاش‌کرده تا با خلق مضامین جدید و به کارگیری واژگان و عبارات متنوع، از دام ابتذال و یکنواختی برهد. مهم‌ترین ویژگی شعر کمال در به ‌کارگیری انواع ایهام –به خصوص ایهام شبکه‌ای- ساختن ایهام در دل ایهام دیگر است. برای مثال او با به کارگیری واژه‌ای با بیش از یک معنا که خود ایهام مطلق است، زمینۀ پیدایش ایهام‌های دیگر را نیز پدید آورده‌است؛ بدین‌صورت که یکی از معانی با واژه‌ای دیگر ایهام ترادف، ترجمه، تضاد، تناسب و... به ‌وجود آورده‌است و به جرأت می‌توان گفت که چنین چینش و مهندسی واژگان را در شعر کمتر شاعری می‌توان یافت. در پایان باید خاطرنشان‌ساخت که بررسی کل دیوان کمال از جنبۀ به کارگیری انواع ایهام –که از توان این پژوهش خارج است- دقایق و ظرایف بیشتری از شعر او را پیش روی خوانندگان قرار خواهدداد.