آمار
| تعداد نشریات | 45 |
| تعداد شماره‌ها | 1,550 |
| تعداد مقالات | 18,885 |
| تعداد مشاهده مقاله | 63,229,263 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 23,031,229 |
کارکرد قصص موسی (ع) در فرآیند تحول فرهنگی جامعه اسلامی: از اصلاح ذهنیت جاهلی تا نهادسازی تمدن توحیدی | ||
| دین پژوهی و کارآمدی | ||
| دوره 6، شماره 2 - شماره پیاپی 20، شهریور 1405، صفحه 43-62 اصل مقاله (774.94 K) | ||
| نوع مقاله: پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22034/nrr.2026.71464.1592 | ||
| نویسندگان | ||
| بهجت ناصری* 1؛ حامد معرفت2 | ||
| 1مؤسسه آموزش عالی فاطمه الزهرا (سلام الله علیها ) خوراسگان اصفهان | ||
| 2عضو گروه علمی مرکز تخصصی التمهید حوزه علمیه قم | ||
| چکیده | ||
| قصص قرآن، صرفاً روایت‌های تاریخی نیستند، بلکه کارکردی تمدنی و تربیتی در فرایند شکل‌دهی فرهنگ دینی جوامع دارند. در این میان، داستان حضرت موسی(ع) که در بیش از سی سوره و با بسامد بالا بازگو شده، از برجسته‌ترین ابزارهای قرآن برای هدایت تدریجی جامعه نبوی به‌شمار می‌آید. مسئله اصلی این پژوهش آن است که قصص موسی(ع) چگونه در دو دوره مکی و مدنی، کارکرد خود را از اصلاح ذهنیت جاهلی به نهادسازی تمدن توحیدی تغییر داده است. این مقاله با رویکرد «تفسیر تنزیلی» و روش «تحلیل کیفی ـ تطبیقی»، با بررسی آیات مرتبط در ترتیب نزول و تحلیل بافت اجتماعی مکه و مدینه، به واکاوی تحول کارکرد این قصص می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد در سوره‌های مکی، قصص موسی(ع) سه نقش اصلی در تحول فرهنگی جامعه اسلامی داشته است: تحول در باور (جهان‌بینی توحیدی، معاد و نفی سلطه)، تحول در شناخت (تقویت ذهنیت انتقادی و تحلیل تاریخی) و تحول در مهارت (مدیریت بحران، وحدت و عدالت). در مقابل، در سوره‌های مدنی، همان قصص به ابزار امت‌سازی و نهادسازی اجتماعی تبدیل شده و بر اصولی چون مسئولیت‌پذیری جمعی، مقابله با نفاق و نهادینه‌سازی عدالت تأکید دارد. بدین ترتیب، قصص موسی(ع) در مسیر گذار جامعه اسلامی از اصلاح ذهنیت تا تأسیس تمدن توحیدی، نقش یک نقشه راه فرهنگی را ایفا می‌کند. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| قصص موسی(ع)؛ تحول فرهنگی؛ تمدن اسلامی؛ سوره‌های مکی و مدنی؛ نهادسازی | ||
| مراجع | ||
|
ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبةالله. (1404ق). شرح نهج‌البلاغه (ج 1-20). تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. قم: مکتبة آیةالله المرعشی النجفی.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان العرب (ج 1-15). بیروت: دار صادر.
باقری، علی؛ نورسیده، علی‌اکبر و ضیغمی، علی. (1403). کنش‌های گفتاری در گفتمان سیاسی امام علی(ع) در نامه‌های نهج‌البلاغه. سیاست متعالیه، 13(1)، 7-24. https://doi.org/10.22034/sm.2024.553393.1880
پروین، نورالدین؛ امیری، جهانگیر و معروف، یحیی. (1398). نقد لایه‌ی واژگانی در نهج‌البلاغه. پژوهش‌نامه‌ی انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 19(8)، 51-72. https://doi.org/10.30465/crtls.2019.4784
حسنوند، صحبت. (2022). الانزیاح الاستبدالی فی نهج البلاغة. مجلة اللغة العربیة وآدابها، 34(1). https://doi.org/10.36318/jall/2021/v34.i1.3208
خاقانی، عقیل عبدالزهرة و نغماش، وردة صالح. (2015). القصر بالنفی والاستثناء فی نهج البلاغة: دراسة دلالیة. مجلة اللغة العربیة و آدابها، 22(1). https://doi.org/10.36318/jall/2015/v1.i22.6773
خویی، حبیب‌الله. (1358). منهاج البراعة فی شرح نهج‌البلاغه. تهران: المکتبة الإسلامیة.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1416ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: الدار الشامیة.
شریف‌الرضی، محمد بن حسین. (1414ق). نهج‌البلاغه (تصحیح صبحی صالح). قم: هجرت.
طباطبایی لطفی، سید عبدالمجید و قاسمی، طاهره. (1392). بررسی و طبقه‌بندی خطبه‌های نهج‌البلاغه از دیدگاه نظریه‌ی کنش گفتاری. سیاست متعالیه، 2(6)، 9-30.
عباسی، جلال و آهی، محمد. (1403). بررسی شیوه‌های اقناع در غزل سبک هندی بر پایه‌ی نظریه‌ی لوگوس با تکیه بر شعر صائب. مطالعات زبانی و بلاغی، 15(38)، 39-68. https://doi.org/10.22075/jlrs.2024.31395.2319
عبده، محمد. (1412ق). شرح نهج‌البلاغه. بیروت: دار المعرفة.
فیض‌الاسلام اصفهانی، علی‌نقی. (1379). ترجمه و شرح نهج‌البلاغه. تهران: فقیه.
محمدی، رضا و بازوبندی، حسین. (1399). بررسی چگونگی تبادل معنا در خطبه‌ی شقشقیه. علم زبان، 8(13)، 115-149. https://doi.org/10.22054/ls.2019.38440.1171
مطیعی، میثم؛ عترت‌دوست، محمد و سلطانی، مرتضی. (1399). گفتمان‌کاوی جریان‌های نفوذ فکری-فرهنگی دشمنان در عصر امیرالمؤمنین علی(ع). تحقیقات علوم قرآن و حدیث، 17(4)، 175-212. https://doi.org/10.22051/tqh.2020.30104.2757
معین، جواد؛ پروین، نورالدین و خرقانی، حسن. (1401). سبک‌شناسی لایه‌ای آیات جهاد بر اساس تحلیل فنوسمانتیک. تحقیقات علوم قرآن و حدیث، 19(2)، 219-251. https://doi.org/10.22051/tqh.2021.36308.3233
مکارم شیرازی، ناصر. (1398). پیام امام امیرالمؤمنین(ع): شرح تازه و جامعی بر نهج‌البلاغه. قم: دار الکتب الإسلامیة.
مولودی، امیر و زارعی، آفرین. (2021). الأسلوبیة المعتمدة علی المدونات الحاسوبیة: طریقة حدیثة لدراسة أسلوب نهج البلاغة. آداب الکوفة، 43(1). https://doi.org/10.36317/kaj/2020/v1.i43.1464
میرهاشمی، طاهره. (1404). فرایند اقناع در کتاب کیمیای سعادت. پژوهش‌های بین‌رشته‌ای ادبی، 7(2)، 83-116. https://doi.org/10.30465/lir.2025.48178.1828
Aristotle. (2007). On rhetoric: A theory of civic discourse (G. A. Kennedy, Trans.; 2nd ed.). Oxford University Press.
Fairclough, N. (1995). Critical discourse analysis: The critical study of language. Longman.
Giddens, A. (1984). The constitution of society: Outline of the theory of structuration. Polity Press.
Habermas, J. (1984). The theory of communicative action, Vol. 1: Reason and the rationalization of society (T. McCarthy, Trans.). Beacon Press.
Leech, G., & Short, M. (2007). Style in fiction: A linguistic introduction to English fictional prose (2nd ed.). Pearson Longman.
McEnery, T., & Hardie, A. (2012). Corpus linguistics: Method, theory and practice. Cambridge University Press.
Perloff, R. M. (2010). The dynamics of persuasion: Communication and attitudes in the 21st century (4th ed.). Routledge.
Simpson, P. (2004). Stylistics: A resource book for students. Routledge.
Toolan, M. (1998). Language in literature: An introduction to stylistics. Arnold.
van Dijk, T. A. (1998). Ideology: A multidisciplinary approach. Sage.
Walker, B., & McIntyre, D. (2019). Corpus stylistics: Theory and practice. Edinburgh University Press.
Weber, M. (1978). Economy and society: An outline of interpretive sociology (G. Roth & C. Wittich, Eds.). University of California Press. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 78 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 50 |
||