آمار
| تعداد نشریات | 45 |
| تعداد شمارهها | 1,513 |
| تعداد مقالات | 18,481 |
| تعداد مشاهده مقاله | 60,401,428 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 21,385,993 |
چنگال؛ یک شیرینی آیینی در مناسک نهم ربیع | ||
| زبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز) | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 23 تیر 1405 | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22034/perlit.2026.70838.3910 | ||
| نویسنده | ||
| حمیدرضا عظیمی* | ||
| استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران. تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| کهنترین بازتاب شناختهشده از مناسک نهم ربیعالاول در شعر فارسی ابیاتی از قصیدهای سرودهٔ نصرت بن محمد علوی رازی، شاعر شیعه دوازدهامامی سده هشتم هجری است. این ابیات افزون بر ارجاع به سنتهای حدیثی و روایی شیعه دربارهٔ نهم ربیع، برخی باورها و رسوم مردمی مرتبط با این روز را نیز بازتاب میدهد. از جمله عناصر قابل توجه در این قصیده، اشاره به «صورتک» بهعنوان نشانهای از آیینهای نمایشی و «چنگال» بهعنوان خوراکی آیینی نهم ربیع است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه شواهد لغوی، ادبی و گزارشهای فرهنگ عامه به بررسی ماهیت و کارکرد آیینی چنگال میپردازد و میکوشد ترکیب، شیوه تهیه و جایگاه آن را در مناسک نهم ربیع بازسازی کند. یافتهها نشان میدهد که چنگال دستکم از اوایل قرن هشتم هجری بهعنوان خوراکی آیینی مرتبط با این مناسک شناخته میشده و این سنت تا اواخر دوره صفوی استمرار داشته است. این یافتهها بخشی از پیشینه فرهنگی و آیینی نهم ربیعالاول را روشنتر میسازد و به شناخت جایگاه چنگال در این مناسک کمک میکند. از این منظر، قصیده نصرت علوی رازی از معدود شواهد موجود برای مطالعه مناسک نهم ربیع و بازسازی برخی جنبههای فرهنگی آن در دوره پیشاصفوی و صفوی به شمار میآید. | ||
تازه های تحقیق | ||
در این مقاله شیرینی «چنگال» بهعنوان خوراکی آیینی مورد توجه قرار گرفت و با بهرهگیری از شواهد لغوی، ادبی و گزارشهای فرهنگ عامه، تصویری از ترکیب، شیوهٔ آمادهسازی و ویژگیهای آن ارائه شد. شواهد بهدستآمده که برخی برای نخستینبار در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفتند، نشان میدهد که چنگال از اوایل قرن هشتم هجری بهعنوان خوراکی آیینی مرتبط با مناسک نهم ربیع شناخته میشده و این رسم تا اواخر عصر صفوی استمرار یافته است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| نهم ربیع الاول؛ نصرت علوی رازی؛ فرهنگ عامه؛ رسوم آیینی؛ چنگال | ||
| مراجع | ||
|
آشپزباشی، علیاکبر، (۱۳۵۳)، سفرۀ اطعمه، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
ابنمعروف، محمد بن عبدالخالق، (بیتا)، فرهنگ کنز اللغات (عربی-فارسی)، تصحیح سیدرضا علوی، تهران: کتابفروشی مرتضوی.
ابن هندوشاه، محمد بن هندوشاه نخجوانی، (۱۳۵۵)، صحاح الفرس (فرهنگ لغات فارسی از قرن هشتم هجری)، به اهتمام عبدالعلی طاعتی، چاپ دوم، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
افشار، ایرج، (۱۳۷۷)، «اشعار نصرت رازی، شهاب سمنانی و حمزهٔ کوچک ورامینی همراه با رسالهٔ منثور امامیه»، میراث اسلامی ایران، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانهٔ آیتالله مرعشی، دفتر هفتم: ۱۸۹-۲۳۹.
افشار، ایرج، (1356)، «منتخباتی از سه شاعر شیعی قرن هشتم (نصرة علوی رازی، حمزهٔ کوچک ورامینی و شهاب سمنانی)»، جشننامه هانری کربن، زیر نظر حسین نصر، تهران: دانشگاه مکگیل (مونترال، کانادا) و مؤسسهٔ مطالعات اسلامی (شعبهٔ تهران) با همکاری دانشگاه تهران و انجمن شاهنشاهی فلسفهٔ ایران: ۱۵۱-۱۶۹.
بادی، ابوالفتح حمد بن احمد بن حسین (کافی)، (۱۳۹۸)، الملخّص فی اللّغة، تصحیح و تحقیق غلامرضا دادخواه و عباس گودرزنیا، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار.
بسحق اطعمه، جمالالدین ابواسحاق حلاج، (۱۳۸۲)، کلیات، تصحیح دکتر منصور رستگارِ فسایی، تهران: نشر میراث مکتوب.
تفلیسی، حبیش بن ابراهیم، (۱۳۵۰ و ۱۳۵۱)، قانون ادب، به کوشش غلامرضا طاهر، جلد اول و دوم، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
جعفریان، رسول، (۱۳۸۸)، تاریخ تشیع در ایران (از آغاز تا طلوع دولت صفوی)، چاپ سوم، تهران: نشر علم.
خطیب کرمانی، حسن، (۱۳۶۲)، ملخص اللغات، به اهتمام محمد دبیرسیاقی و غلامحسین یوسفی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
خوانساری، آقا جمال، (۲۵۳۵)، کلثومننه، با طرحهای بیژن اسدیپور، تهران: مروارید.
دهخدا، علی اکبر، (۱۳۷۷)، لغتنامه، به قلم گروهی از نویسندگان، زیر نظر محمد معین و جعفر شهیدی، چاپ دوم، تهران: دانشگاه تهران.
سجزی، محمود بن عمر زنجی، (۱۳۶۴)، مهذبالاسماء فی مرتب الحروف و الاشیاء، جلد اول، تصحیح محمدحسین مصطفوی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
صوفی محمد هروی، (۱۳۸۶)، دفتر اشعار صوفی، به کوشش ایرج افشار، تهران: میراث مکتوب.
عبدالکریم مداح، (۱۳۹۰)، جنگ (مورخ ۸۴۹ق)؛ تشیع و ولای اهل بیت در ادب فارسی قدیم، به کوشش امینه محلاتی، تهران: کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
فخر قواس، فخرالدّین مبارکشاه قوّاس غزنوی، (۱۳۵۳)، فرهنگ قواس، به اهتمام نذیر احمد، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
کربلایی، حسین بن علی، سرور المؤمنین در بیان هلاک سرکردههای اعدای دین مبین، دستنویس شمارهٔ ۱۱۵۸۸ کتابخانهٔ آیتالله العظمی مرعشی نجفی، نسخ، ۱۵۸ برگ، کتابت قرن دوازدهم.
کردی نیشابوری، ادیب یعقوب، (۱۳۵۵)، کتاب البلغه، تصحیح مجتبی مینوی و فیروز حریرچی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
کرمینی، علی بن محمد بن سعید الادیب، (۱۳۸۵)، تکملة الاصناف (فرهنگ عربی - فارسی از قرن ششم هجری)، به کوشش علی رواقی با همکاری زلیخا عظیمی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، (۱۴۰۳ق)، بحارالانوار (الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار)، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، (۱۴۳۴ق)، زادالمعاد (و یلیه کتاب مفتاحالجنان)، تعریب و تعلیق علاءالدین الاعلمی، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
مستوفی، عبدالله، (۱۳۸۴)، شرح زندگانی من؛ تاریخ اجتماعی و اداری دورۀ قاجار، تهران: زوار.
میدانى، ابوسعد سعید بن احمد، (۱۳۸۲)، الاسمی فی الاسماء، تصحیح جعفر علی امیری نجفآبادی، چاپ دوم، تهران: اسوه.
نطنزی، بدیعالزمان ابوعبدالله حسین بن ابراهیم ادیب، (۱۳۴۶)، المرقاة، به کوشش سید جعفر سجادی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 41 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 24 |
||