آمار
| تعداد نشریات | 45 |
| تعداد شماره‌ها | 1,550 |
| تعداد مقالات | 18,890 |
| تعداد مشاهده مقاله | 63,332,277 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 23,087,862 |
نوآوریهای عینالقضات همدانی در وضع اصطلاحات عرفانی | ||
| زبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز) | ||
| مقاله 3، دوره 79، شماره 254، مهر 1405، صفحه 41-55 اصل مقاله (1.41 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22034/perlit.2026.70392.3897 | ||
| نویسندگان | ||
| نیلوفر بهرام زاده1؛ سلمان ساکت* 2 | ||
| 1کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. | ||
| 2دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران | ||
| چکیده | ||
| ظهور عرفان و تصوّف اسلامی در سدههای نخست هجری با شکل‌گیری مجموعه‌ای از اصطلاحات عرفانی همراه بود که صوفیان و عارفان برای بیان آموزه‌های خاص خود آنها را به کار می‌بردند. این اصطلاحات به مرور زمان تدوین شدند و صوفیان و عارفان، بسیاری از آنها را شرح دادند. عینالقضات همدانی (ف: 525 ق.) از جملۀ اندیشمندان و عارفان برجسته‌ای است که افزون بر بهره‌گیری از اصطلاحات عرفانی رایج، به نوآوری و ابتکار در این حوزه پرداخته است. بررسی دقیق آثار وی نشان میدهد که او برای تبیین اندیشههای عرفانی ژرف و تازۀ خویش، اصطلاحاتی نو و جدید همچون «پیرپرستی»، «عادتپرستی» (ذیل آن «حجاب عادت» و «شریعت عادت»)، «حلولی معنوی» و «حلولی مجازی»، «صاد»، «کیمیاگری» و «شریعت عشق» را وضع و ابداع کرده است. این مقاله به شناسایی، بررسی و شرح مهمترین اصطلاحات عرفانی ابتکاری عینالقضات همدانی پرداخته و جایگاه آنها را در منظومۀ فکری وی تبیین کرده است. نتایج پژوهش نشان دهندۀ آن است که اصطلاحات نوآورانۀ عینالقضات همدانی، برخاسته از کوشش او برای ارائۀ مفاهیم عرفانی صوفیه در قالب اصطلاحی نو یا بیان مطالبی فراتر از چهارچوب اصطلاحات رایج زمانه بوده و نقش ارزنده و مهمی در تبیین مفاهیم عرفانی ویژۀ او ایفا کرده است. | ||
تازه های تحقیق | ||
عینالقضات همدانی عارف و اندیشمند بزرگ سدۀ پنجم و ششم هجری است با اندیشههایی نو و دیدگاههایی بدیع و جدید. مطالعۀ دقیق آثار عینالقضات همدانی و آثار عارفانِ پیش از او نشان میدهد که بسیاری از افکار قاضی پیش از وی در آثار دیگر صوفیان مطرح نشده و برای نخستین بار از زبان و قلم او شنیده میشود؛ لذا اصطلاحات عرفانی رایج و معمول روزگار ظرفیت برخی از اندیشههای ژرف و بدیع عینالقضات را نداشتند. او گاهی برای طرح موضوعی رایج میان صوفیه و گاهی برای بیان سخنان و افکارِ ویژۀ خود به وضع اصطلاحات عرفانی جدید دست یازید که بهوسیلۀ آنها مفاهیم مورد نظر خود را منتقل کند. مهمترین اصطلاحات عرفانی ویژۀ عینالقضات همدانی عبارتند از: «پیرپرستی»، «عادتپرستی» (که ذیل آن، دو اصطلاح «حجاب عادت» و «شریعت عادت» را هم به کار برده است)، «حلولی معنوی» و «حلولی مجازی»، «صاد»، «کیمیاگری» و «شریعت عشق». به باور عینالقضات، پیر نه تنها باعث هدایت سالک میشود، بلکه سالک در آیینۀ پیر میتواند خدا را مشاهده کند. قاضی معتقد بوده که «پیرپرستی» از آنجا که مقدمۀ هدایت و دیدار خداست، از خداپرستی نیز برتر است. او با به کار بردن اصطلاح «پیرپرستی» بارها به این موضوع پرداخته است. همچنین قاضی برای مبارزه با عادت و انجام امور و حتی اعمال دینی بر اساس عادت، اصطلاح «عادتپرستی» را در جایجای آثار خویش مطرح کرده و آن را مذموم دانسته است. این موضوع در اندیشۀ او اهمیت بسیاری دارد، تا آنجا که عینالقضات بر اساس این اندیشه، دو اصطلاح دیگر یعنی «حجاب عادت» و «شریعت عادت» را نیز وضع کرده است. عینالقضات «حلولی معنوی» و «حلولی مجازی» را برای بیان موضوع اتّحاد با حق تعالی و «صاد» را برای اشاره به حقیقت وجودی پیامبر (ص) ابداع کرده است. به باور او گاهی خداوند با قدرت خویش، «کیمیاگری» میکند و بنده را به مرحلۀ فنا و نابودی میرساند و او را تعالی میبخشد. او برای دین و شریعتی که ورای ظاهر است و در آن سالکان زنّار میبندند و حرام و حلال برایشان تعریف دیگری پیدا میکند، اصطلاح «شریعت عشق» را به کار برده است. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| عینالقضات همدانی؛ اصطلاحات عرفانی؛ پیرپرستی؛ حلولی معنوی و مجازی؛ کیمیاگری | ||
| مراجع | ||
|
ابونصر سرّاج طوسی، عبدالله بن علی. (1394). اللّمع فی التصوّف. بهرامزاده، نیلوفر؛ ساکت، سلمان؛ اشرف امامی، علی. (1404). «نوآوریهای عینالقضات همدانی در مفهوم کفر». فصلنامۀ علمی ادبیات عرفانی دانشگاه الزهرا. سال هفدهم. شمارۀ 40. ص 157-183. پورجوادی، نصرالله. (1378). «سیر اصطلاحات صوفیان از «نهج الخاص» ابومنصور اصفهانی تا «فتوحات» ابن عربی». معارف. شمارۀ 48. ص 3-55. پورجوادی، نصرالله. (1401). عینالقضات و استادان او. چاپ سوم. تهران: اساطیر. تربیت، ساره؛ عنایتی قادیکلایی، محمّد. (1394). «بررسی و مقایسۀ مفهوم «عادتستیزی» در اندیشۀ عینالقضات همدانی و سهراب سپهری». مجلۀ تفسیر و تحلیل متون زبان و ادبیات فارسی (دهخدا). دورۀ 7. شمارۀ 23. ص 107-128. حسنی، نرگس. (1386). ««عادتستیزی» در آثار عینالقضات همدانی». سال شانزدهم و هفدهم. شمارۀ 61 و 62. ص 71-100. روزبهان بقلی. (1366). عبهر العاشقین. تصحیح هنری کربن. چاپ سوم. تهران: منوچهری. ساکت، سلمان. (1382). «عشق از دیدگاه عینالقضات همدانی». نشریۀ نامۀ انجمن. شمارۀ 12. زمستان. ص 92-112. سجادی، سید جعفر. (1370). فرهنگ لغات و اصطلاحات و تعبیرات عرفانی. تهران: طهوری. سرّاج طوسی، ابی‌‌نصر. (1421). اللّمع فی التصوّف. لیدن: بریل. عینالقضات همدانی، ابوالمعالی عبدالله بن محمّد بن علی میانجی. ( 1402 الف). تمهیدات. به تصحیح عفیف عسیران. چاپ پنجم. تهران: اساطیر. عینالقضات همدانی، ابوالمعالی عبدالله بن محمّد بن علی میانجی. (1385). دفاعیات و گزیدۀ حقایق عینالقضات همدانی. ترجمه و تحشیه: قاسم انصاری. چاپ دوم. تهران: منوچهری. عینالقضات همدانی، ابوالمعالی عبدالله بن محمّد بن علی میانجی. (1401). زبدة الحقایق. به تصحیح عفیف عسیران. ترجمۀ غلامرضا جمشید نژاد اوّل. چاپ دوم. تهران: اساطیر. عینالقضات همدانی، ابوالمعالی عبدالله بن محمّد بن علی میانجی. (1402 ب). نامههای عینالقضات همدانی. به تصحیح علینقی منزوی و عفیف عسیران. چاپ پنجم. تهران: اساطیر. غزالی، ابوحامد محمّد. (1378). کیمیای سعادت. به کوشش حسین خدیوجم. چاپ هشتم. تهران: علمی و فرهنگی. قشیری، ابوالقاسم (1361). ترجمۀ رسالۀ قشیریه. با تصحیحات و استدراکات بدیع الزمان فروزانفر. چاپ دوم. تهران: علمی و فرهنگی. کلابادی، ابوبکر محمّد. (1371). متن و ترجمۀ کتاب تعرف. به کوشش محمّدجواد شریعت. تهران: اساطیر. گوهرین، سید صادق. (1376). شرح اصطلاحات تصوّف. جلد اوّل. چاپ دوم. تهران: زوّار. گوهرین، سید صادق. (1380). شرح اصطلاحات تصوّف. جلد ششم. تهران: زوّار. مایل هروی، نجیب. (1374). خاصیت آینگی. تهران: نی. مستملی بخاری، ابوابراهیم اسماعیل محمّد. (1363). شرح التعرّف لمذهب اهل تصوّف. با مقدمه و تصحیح و تحشیۀ محمّد روشن. تهران: اساطیر. مقصودلو، سلیمه. (1391). «عینالقضات همدانی». دانشنامۀ زبان و ادب فارسی. به سرپرستی اسماعیل سعادت، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی. ج.4. ص 701-705. منزوی، علینقی. (1402). «مقدمه»، رک: عینالقضات همدانی، 1402 ب، ج3. نجم رازی، عبدالله بن محمّد. (1383). مرصاد العباد من المبداء الی المعاد. به اهتمام محمّدامین ریاحی. چاپ دهم. تهران: علمی و فرهنگی. نعمتی، زهرا. (1389). «مقایسۀ برخی از اصطلاحات عرفانی تمهیدات با چند متن عرفانی». نشریۀ بهارستان سخن (ادبیات فارسی آزاد خوی). دورۀ 6. شمارۀ 15. بهار و تابستان. ص 187-208. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 713 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 178 |
||