| تعداد نشریات | 45 |
| تعداد شمارهها | 1,550 |
| تعداد مقالات | 18,890 |
| تعداد مشاهده مقاله | 63,332,290 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 23,087,870 |
فرضیّۀ بازتاب بنمایۀ اساطیری «تقابل مهر و گاو» در شاهنامه و دیگر متون حماسی | ||
| زبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز) | ||
| مقاله 2، دوره 79، شماره 254، مهر 1405، صفحه 23-40 اصل مقاله (1.41 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22034/perlit.2026.71472.3937 | ||
| نویسنده | ||
| میلاد جعفرپور* | ||
| استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی. دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، خراسان رضوی. ایران | ||
| چکیده | ||
| پیکار رستم با دیو سفید برجستهترین رویارویی پهلوان شاخص حماسۀ ملّی ایران با دیوان است، امّا بنا بر ماهیت اساطیری نوع ادبی حماسه و نیز شواهدی که بر زوایای مختلف این نبرد سایه انداخته، به نظر میرسد که خان هفتم رستم برپایۀ زمینهها و خویشکارهای الگوی رفتاری کهنتری گزارش و تصویر شده باشد. این پژوهش باور دارد از دیدگاه اسطورهشناختی و با تمرکز بر بنمایۀ اساطیری گاوکشی مهر میتوان ضمن روشنگری زمینهها و خویشکاریهای ستیز رستم با دیو سفید، تأویل دلالتگرتری از آن در قیاس با رویکرد روانکاوی فروید در تحلیل اخیر محمود امیدسالار به دست داد و با ارائۀ شواهد صریح دیگر از نمودهای گاوکشی مهری در متون حماسی، فرضیّۀ بازتاب بنمایۀ اساطیری «تقابل مهر و گاو» در شاهنامه را توجیه و بلکه اثبات نمود. مقالۀ حاضر از نوع استقرایی و به روش توصیفیتحلیلی در سه بخش مقدّمه، مبانی نظری و بحث اصلی سامان یافتهاست. نتایج پژوهش ضمن تأیید فرضیّههای مقاله، حکایت از آن دارد که الگوی خویشکاریهای مهر بهعنوان مظهر روشنایی، خیر و شجاعت به پهلوانان و عیاران منتقل شدهاست، و جلوۀ شرّ، تاریکی و هراس گاو اساطیری که قربانی کردن آن مایۀ نجات و تجدید حیات است، به دیوگاوان و جادوزنان حماسه انتقال یافتهاست. حضور راهنمایان و روشنیبخشی و برکتیابی از گوشت یا خون گاو قربانی نیز از دیگر جلوههای قابلتوجّه شواهد موردبحث به شمار میروند. | ||
تازه های تحقیق | ||
گاوکشی مهر بهعنوان مهمترین اسطورۀ مرتبط با الگوی رفتاری قربانی در آیین میترا، در فرایند گذار از اسطوره به تاریخ، بهطور فراگیری در حماسۀ ملّی ایران و دیگر متون حماسی نمود مکرّری داشته تا جایی که میتوان آن را برپایۀ کارکرد، بنمایۀ اساطیری تکرارشوندهای در نظر گرفت. پس از بررسی گزارش نبرد رستم و دیو سفید، مشخص شد که نهتنها زیرساختهای فکری تقابل، بلکه روساخت عناصر روایت این ستیز نیز تحت تأثیر مستقیم اسطورۀ گاوکشی مهر قرار داشتهاست، چنانکه سایۀ خویشکاریهای این کهنالگو بر تمامی زوایای نبرد رستم با دیو سفید بهعنوان شاخصترین نمونۀ دیوکشی در شاهنامه، سنگینی میکند. فرضیّهای که شواهد متعدّدی هم از آن در میراث ادب فارسی قابلراستیآزمایی و مقایسه است. در موارد بررسیشده، الگوی خویشکاریها و نمود زمینی مهر بهعنوان مظهر روشنایی، خیر و شجاعت به پهلوانان و عیاران منتقل شدهاست، و جلوۀ شرّ، تاریکی و هراس گاو نخستین که قربانی کردن آن مایۀ نجات و تجدید حیات است، به دیوگاوان و جادوزنان انتقال یافتهاست. حضور راهنمایان و روشنیبخشی و برکتیابی از گوشت یا خون گاو قربانی نیز از دیگر جلوههای قابلتوجّه شواهد موردبحث به شمار میروند. برایند کلی این پژوهش نشان میدهد که براساس رویکرد اسطورهشناختی میتوان ضمن تأویل مدلّلتری از داستان پیکار رستم با دیو سفید، نسبت آن را نیز با آیین گاوکشی مهر توجیه نمود که نهتنها شاذ، محدود و منحصر به یک گزارش نیست بلکه بهدنبال آن، شواهد مشابه دیگری نیز تحلیل و اثبات میشوند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| اسطوره؛ مهر و گاو؛ رستم و دیو سفید؛ عیار و پهلوان؛ متون حماسی | ||
| مراجع | ||
|
آذرانداز، عباس. (1۴0۴)، «رستم، آفتاب سپیدهدم، جستاری در همانندیهای مهر و رستم»، فصلنامۀ دانش و خرد حماسی قطب علمی شاهنامه و فردوسی دانشگاه فردوسی مشهد، س 1، ش ۴/ ۴، ص۵-38. DOI: 10.22067/jmels.2025.94149.1054 آموزگار، ژاله. (1387)، تاریخ اساطیری ایران، تهران: سمت. آیدنلو، سجاد. (1397)، «نقدی بر کتاب بوطیقا و سیاست در شاهنامه»،نقدنامۀ زبان و ادبیات فارسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، س 1، ش 1، ص۴2-۴۶. Https://literature.ihcs.ac.ir/article_4139.html آیدنلو، سجاد. (1388)، «هفتخان پهلوان»، دوفصلنامۀ نثرپژوهی (ادب و زبان سابق) دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان، س 12، ش 2۶، ص1-28. ارّجانی، فرامرز بن خداداد. (13۶3)، سمک عیار، تصحیح پرویز ناتل خانلری، ج ۵، چ 2، تهران: آگاه. اردستانی رستمی، حمیدرضا. (1۴0۴)، «نمودهای مهری داستان گیومرت»، دوفصلنامۀ کهننامۀ ادب پارسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، س 1۶، ش 1/1۶، ص1-۴2. DOI: 10.30465/cpl.2025.49383.3309 اکبری مفاخر، آرش. (1389)، درآمدی بر اهریمنشناسی ایرانی، چ 1، تهران: ترفند. امیدسالار، محمود. (139۶)، بوطیقا و سیاست در شاهنامه، ترجمۀ فرهاد اصلانی و معصومه پورتقی، چ 1، تهران: دکتر محمود افشار و سخن. ایرانشان بن ابیالخیر. (1377)، کوشنامه، تصحیح جلال متینی، چ 1، تهران: علمی. بنونیست، امیل. (13۵۴)، دین ایرانی (برپایۀ متنهای مهم یونانی)، ترجمۀ بهمن سرکاراتی، چ 2، تهران: بنیاد فرهنگ ایران. بهار، مرداد. (137۶)، از اسطوره تا تاریخ، به کوشش ابوالقاسم اسماعیلپور مطلق، چ 7، تهران: چشمه. بیغمی، محمّد [مترجم]. (1381)، دارابنامه، تصحیح ذبیحاللّه صفا، ج 2، چ 2، تهران: علمی و فرهنگی. خالقی مطلق، جلال. (138۶)، حماسه (پدیدهشناسی تطبیقی شعر پهلوانی)، چ 1، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. خالقی مطلق، جلال. (1389)، یادداشتهای شاهنامه، ج 10، چ 1، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. دوانی، فزونه؛ محمّد فشارکی؛ محبوبه خراسانی. (139۴)، «بازتاب نمادین قربانی میترایی -اسطوره کشتن گاو نخستین- در هفتپیکر نظامی»، فصلنامۀ متنشناسی ادب فارسی دانشگاه اصفهان، س 7، ش 2/2۶، ص1-20. دیویس، دیک. (1397)، «رستم دستان»، ترجمۀ مسعود جفری جزی، فصلنامۀ پاژ، ش 3، ص33-۵2. رضی، هاشم. (13۵9)، آیین مهر / میترائیسم، تهران: فروهر. طرطوسی، ابوطاهر. (1380)، ابومسلمنامه، تصحیح حسین اسماعیلی، ج 3، چ 1، تهران: معین، قطره و انجمن ایرانشناسی فرانسه. فردوسی، ابوالقاسم. (1393)، شاهنامه، تصحیح جلال خالقی مطلق، ج 2، چ ۵، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی). کهریزی، خلیل. (1۴03)، «تکثیر شر؛ یک بنمایۀ اسطورهای و گردش آن در متنهای ایرانی»، دوفصلنامۀ زبان و ادب فارسی(نشریۀ سابق دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تبریز) ، س 77، ش 2۵0، ص۵۵-70. DOI: 10.22034/PERLIT.2024.62991.3703 مشکور، محمدجواد. (13۵۵)، سیر اندیشههای دینی در ایران، تهران: شورای عالی فرهنگ و هنر، مرکز مطالعات و هماهنگی فرهنگی. نظری فارسانی، محسن. (1398)، «رستم، سرباز مهر»، دوفصلنامۀ زبانشناخت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، دوره 10، شماره 2 / 2، ص1-19. نولدکه، تئودور. (1381)، «دیو سپید مازندران»، ترجمۀ جلال خالقی مطلق، سخنهای دیرینه (سی گفتار دربارۀ فردوسی و شاهنامه)، به کوشش علی دهباشی، چ 1، تهران: افکار، ص۴11-۴18. [یتیمنامه]، دستنویس داستان حسین کُرد، نشانۀ اختصاری [مج]، به شمارۀ (12۵7)، محفوظ در کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، تاریخ کتابت: سدۀ سیزدهم ه . | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 293 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 154 |
||