| تعداد نشریات | 45 |
| تعداد شمارهها | 1,538 |
| تعداد مقالات | 18,755 |
| تعداد مشاهده مقاله | 62,186,279 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 22,537,884 |
نگاهی به زادسال صبا و تکوین منظومههای حماسی وی | ||
| زبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز) | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 15 مهر 1405 اصل مقاله (1.18 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22034/perlit.2026.69920.3885 | ||
| نویسندگان | ||
| مصطفی قهرمانی ارشد1؛ نجمه نظری* 2 | ||
| 1دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران. | ||
| 2دانشیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران. | ||
| چکیده | ||
| فتحعلیخان صبای کاشانی پیشگام شاعران درباری قاجار است و میراث وی، گذشته از مدایح، در دو منظومۀ حماسی مفصل تبلور یافته است: شاهنشاهنامه و خداوندنامه که جایگاهی خاص در میان منظومههای قاجاری دارند. با اینهمه، آنچه شناخت دقیق صبا را دشوار کرده اختلافنظر در زمان ولادت وی و تاریخ سرایش دو منظومه است؛ موضوعی که همچنان در پژوهشهای ادبی و تاریخی ناگشوده مانده است. از اینرو، مطالعه در این باب اهمیت و ضرورت مییابد؛ زیرا گذشته از تعیین زادسال و سرایش منظومهها، روند تکوین آثار را پیش چشم مینهد. همچنین میتواند از تکساحتی بودن مطالعات پیشین-که تنها به اشعار یا تذکرهها بسنده کردهاند- فراتر رود و افقهای تازهای بگشاید. جستار پیشِرو بر پایۀ روش توصیفی-تحلیلی انجام شده و برای گردآوری دادهها شیوۀ کتابخانهای به کار رفته است. سپس شواهد گردآوریشده در چارچوبی تطبیقی ارزیابی شده؛ چنانکه میتوان گفت این پژوهش با رویکردی تلفیقی انجام یافته است. با سنجش شواهد متنشناختی، روایتهای معاصران و تذکرهنویسان بهعنوان شواهد بیرونی، قراین نسخهشناختی همراه با حوادث سیاسی و نظامی زمانه برآوردی دقیقتر از سال تولد صبا و حدود زمانی سرایش منظومهها دستیاب شده و در کنار آن، فرضیۀ ویرایش و بازآرایی شاهنشاهنامه و ناتمام ماندن خداوندنامه مطرح شده است. | ||
تازه های تحقیق | ||
بر پایۀ یافتههای این پژوهش ـ که با ترکیبی از شواهد درونمتنی، برونمتنی، نسخهشناختی و تاریخی به دست آمده ـ دستاوردهای پژوهش را میتوان چنین تبیین کرد: درباب زادسال صبا، با کنار نهادن تاریخهای ناصواب ۱۱۷۱، ۱۱۷۶ و ۱۱۷۹ق. که در پژوهشهای پیشین مطرح شده، میتوان سال ۱۱۷۴ق. را با اطمینان بیشتری محتملترین تاریخ تولد وی دانست. این تاریخ با تصریح صبای کاشانی به چهل و پنجسالگی در آستانۀ سرایش شاهنشاهنامه (۱۲۱۹ق.)، پیوستن به دستگاه قاجار در سی و ششسالگی (۱۲۱۰ق.) مطابق با گزارش فاضلخان گروسی از بیست و چهار سال خدمت (تا ۱۲۳۴ق.) و نیز پنجاهسالگی در ۱۲۲۴ق. همخوانی کامل دارد. درخصوص تکوین منظومههای حماسی، سرایش شاهنشاهنامه نه در ۱۲۲۴ق. یا ۱۲۲۸ق.، بلکه در ۱۲۱۹ق. همزمان با نخستین لشکرکشی فتحعلیشاه به جنگ روسیه آغاز شده است. این منظومه در ۱۲۲۲ق. به پایان رسیده و در ۱۲۲۳ق. به شاه تقدیم شده است. شواهد متنشناختی، از جمله ناهمخوانی تاریخی در گزارش انتصاب تورماسوف، گسست روایی در گفتار پایانی و جای گرفتن بیمناسبت ابیاتی که به پایان یافتن اثر در میانۀ داستان اشاره میکنند، همگی حاکی از آن است که صبا پس از تقدیم اثر، تا میانۀ ۱۲۲۴ق. به بازآرایی و افزودن وقایع متأخر به این منظومه (تا مصالحۀ ۱۲۲۴ق.) پرداخته است. دربارۀ خداوندنامه نیز باید گفت که سرایش این اثر از ۱۲۲۴ق. و در پنجاهسالگی شاعر آغاز شده، اما بهخلاف مدعای تذکرهنویسان مبنی بر اتمام آن در سه سال، شاعر در اواخر اثر به پنجاه و ششسالگی خود (برابر ۱۲۳۰ق.) اشاره کرده است. با اتکا به این شاهد متنی از یک سو و تاریخ زندگانی صبا از دیگر سو، تاریخ کتابت دستنویس ۱۶۱۶ کتابخانۀ ملی را باید الحاقی دانست و کهنترین نسخۀ آن را متعلق به ذیحجۀ ۱۲۳۰ق. (۱۰۹۰ کتابخانۀ مرعشی) در نظر گرفت. شواهد بهوضوح نشان میدهد که خداوندنامه اثری ناتمام است که سرایش آن دستکم تا ۱۲۳۰ق. ادامه یافته و به دلایلی چون اوجگیری جنگهای ایران و روس، انعقاد عهدنامۀ گلستان، کهولت سن شاعر و احتمالاً دشواری منابع، هرگز به پایان نرسیده است.
| ||
| کلیدواژهها | ||
| صبای کاشانی؛ حماسهسرایی قاجار؛ شاهنشاهنامه؛ خداوندنامه؛ تاریخنگاری ادبی | ||
| مراجع | ||
|
آرینپور، یحیی، (۱۳۵۰)، از صبا تا نیما (تاریخ ۱۵۰ سال ادب فارسی)، تهران: شرکت سهامی کتابهای جیبی. آلداوود، سید علی، (۱۳۸۴)، دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، به سرپرستی اسماعیل سعادت، جلد سوم، ذیل مدخل «خداوندنامه». تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی. افشار، ایرج، (۱۳۸۵). «فهرست اسناد از عصر فتحعلیشاه قاجار». فرهنگ ایرانزمین، مجلد ۲۴ (قسمت اسناد)، ص ۱-۲۵. بسمل شیرازی، حاج علیاکبر نواب، (۱۳۷۱)، تذکرۀ دلگشا، تصحیح و تحشیۀ منصور رستگار فسایی، شیراز: نوید شیراز. بهار، محمدتقی، (۱۳۰۹)، «لامیۀ فتحعلیخان صبا». ارمغان، دورۀ ۱۱، شمارۀ ۹، ص ۶۵۵-۶۵۹. بهروزی، علینقی، (۱۳۵۳)، «تغییر نام ممدوح». یغما، دورۀ ۲۷، شمارۀ ۲ (پیاپی ۳۰۸)، ص ۱۱۹-۱۲۱. جعفریان، رسول، (۱۳۷۴)، تاریخ خلفا از رحلت پیامبر تا زوال امویان (۱۱-۱۳۲ه)، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ. جعفریان، رسول، (۱۳۷۸)، قصهخوانان در تاریخ اسلام و ایران، تهران: دلیل. خاوری شیرازی، میرزا فضلالله، (۱۳۸۰)، تاریخ ذوالقرنین، به اهتمام ناصر افشارفر، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. دیوانبیگی شیرازی، سید احمد، (۱۳۶۴)، حدیقةالشعرا، با تصحیح و تکمیل و تحشیۀ عبدالحسین نوایی، تهران: انتشارات زرین. رزمجو، حسین، (۱۳۸۱)، قلمرو ادبیات حماسی ایران، جلد اول، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. زرینکمر، رضا، و ستاری، رضا، (۱۴۰۰)، «تخمین تاریخ تولد فتحعلیخان صبا و سرودن شاهنشاهنامه». تاریخ ادبیات، سال ۱۴، شمارۀ ۲، ص ۵-۱۸. سپهر، محمدتقی لسانالملک، (۱۳۵۱)، ناسخالتواریخ، به اهتمام جمشید کیانفر، تهران: اساطیر. صبا، فتحعلیخان بن محمد، (۱۳۱۳)، گلشن صبا به ضمیمۀ قصیدۀ لامیه، با مقدمۀ محمدتقی بهار، به اهتمام حسین کوهی کرمانی، تهران: مجلۀ نسیم صبا. صبا، فتحعلیخان بن محمد، (۱۳۴۱)، دیوان اشعار ملکالشعرا فتحعلیخان صبا، به تصحیح و اهتمام محمدعلی نجاتی، تهران: شرکت نسبی حاج حسین اقبال و شرکا. صفایی، ابراهیم، (۱۳۳۷)، «فتحعلیخان صبا». ارمغان، دورۀ ۲۷، شمارۀ ۵ و ۶، ص ۱۹۳-۲۰۰. گرجینژاد تبریزی، احمد، (۱۳۴۳)، تذکرۀ اختر، به کوشش عبدالرسول خیامپور، تبریز: شرکت چاپ کتاب آذربایجان. گروسی، فاضلخان، (۱۳۷۶)، تذکرۀ انجمن خاقان، با مقدمۀ توفیق سبحانی، تهران: انتشارات روزنه. متولی حقیقی، یوسف، (۱۳۸۴)، «شاهنامهای که پایانش خوش نبود: بررسی یک متن تاریخی دورۀ قاجار». پژوهشنامۀ تاریخ، ۱، ۶۷-۸۷. محمودمیرزا قاجار، (۱۳۴۶)، سفینةالمحمود، به تصحیح و تحشیۀ عبدالرسول خیامپور، تبریز: چاپخانۀ شفق تبریز. مفتون دنبلی، عبدالرزاق، (۱۳۴۲)، تذکرۀ نگارستان دارا، به کوشش عبدالرسول خیامپور، تبریز: شرکت چاپ کتاب آذربایجان. مفتون دنبلی، عبدالرزاق، (۱۳۸۳)، مآثر سلطانیه (تاریخ جنگهای ایران و روس)، تصحیح و تحشیۀ غلامحسین زرگرینژاد، تهران: مؤسسۀ انتشاراتی روزنامۀ ایران. نخجوانی، حسین، (۱۳۲۹)، «فتحعلیخان صبا». نشریۀ دانشکدۀ ادبیات تبریز، سال ۳، شمارۀ ۳-۴، ص ۶۶-۷۶. نصیری، محمدرضا، (۱۳۶۶)، اسناد و مکاتبات ایران قاجاریه، جلد اول: از ۱۲۰۹ تا ۱۳۳۸ق. تهران: انتشارات کیهان. واتسن، رابرت گرانت، (۱۳۵۶)، تاریخ ایران دورۀ قاجاریه، ترجمۀ ع. وحید مازندرانی، تهران: کتابهای سیمرغ. همای مروزی، محمدصادق، (۱۳۶۹)، تاریخ جنگهای ایران و روس: یادداشتهای میرزا محمدصادق وقایعنگار هما مروزی از آغاز تا عهدنامۀ ترکمانچای، گردآورنده حسین آذر، به تصحیح امیرهوشنگ آذر، تهران: مصحح. همایی، جلالالدین، (۱۳۸۵)، یادداشتهای استاد علامه جلالالدین همایی در حاشیۀ مجمعالفصحا هدایت، به کوشش ناصرالدین شاهحسینی، تهران: نشر هما. دستنویسها صبا، فتحعلیخان بن محمد، (۱۲۲۴)، خداوندنامه، کتابخانۀ ملی، شمارۀ ۱۶۱۶. صبا، فتحعلیخان بن محمد، (۱۲۲۵)، شاهنشاهنامه، کتابخانۀ بریتانیا، شمارۀ ۳۴۴۲. صبا، فتحعلیخان بن محمد، (۱۲۴۰)، خداوندنامه، کتابخانۀ ملی، شمارۀ ۱۵۷۲. همای مروزی، محمدصادق، (۱۲۲۳)، زینتالمدایح، تهران، کتابخانۀ مجلس، شمارۀ ۳۹۸. همای مروزی، محمدصادق، (۱۲۳۲)، تکملۀ زینتالمدایح، کتابخانۀ مجلس، شمارۀ ۸۱۲۵. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 571 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 110 |
||