تأملی بر بیت‌هایی از منطق‌الطیر عطار

به ‎رغم پژوهش‎های فراوانی که دربارۀ‎ منطق ‎الطیر انجام شده‌است، همچنان بیت‎ هایی را در آن می‎توان یافت که توضیحات ارائه‎ شده دربارۀ‎ آن‌ها قانع کننده به نظر نمی‎رسد و فهم معنای آن‌ها به درنگ و تأمل بیشتری نیاز دارد. در مقالۀ‎ حاضر به بررسی دوازده بیت از منطق ‎الطیر که واژگان، ترکیبات یا تعبیرات آن‌ها به‎ درستی یا غیردقیق شرح شده‌است پرداخته شد:

ترکیب «زرین حقه» و ربط معنایی آن با ترکیب «مهرۀ‎ انجم» در بیت: «مهرۀ‎ انجم ز زرین حقه ساخت/با فلک در حقه هر شب مهره باخت»؛ ترکیب «سُکّان فلک» و ربط معنایی آن با ترکیب «گردۀ‎ خورشید» در بیت «او نهد از بهر سُکّان فلک/گردۀ‎ خورشید بر خوان فلک»؛ ترکیب «مرغ گردون» و ربط معنایی آن با تعبیر «حلقه زدن بر درگاه خداوند» در بیت «مرغ گردون در رهش پر می‎زند/بر درش چون حلقه‎ای سر می‌زند»؛ ترکیب «عمر دراز» در بیت: «لیک فردا در بلا عمر دراز/جمله از شاهیِّ خود مانند باز»؛ تعبیر «گهر از حلق خوک آویختن» در بیت «بس که ما در ریگ روغن ریختیم/بس گهر کز حلق خوک آویختیم»؛ واژۀ‎ «سوخته» در بیت «چون بشد ده روز، مرد سوخته/جبه‎ای آورد برهم‌دوخته»؛ تعبیرهای «فردا» و «سپند سوختن ابلیس» در بیت «باش چشماروی او امروز تو/بعد ازین فردا سپندش سوز تو»؛ «دوستکانی» و ربط معنایی آن با «پهلوان» در بیت «چون تهی کردی به یک می پهلوان/ دوستکانی چون خوری با پهلوان»؛ تعبیر «در جوال کردن» در بیت «گفت ای سگ در جوالت کرده خوش/هم چو خاکی پای‎مالت کرده خوش» و سرانجام، واژۀ‎ «می» در بیت «بود آن شب می میان جمع در/همچو خورشیدی به نور شمع در».