| تعداد نشریات | 45 |
| تعداد شمارهها | 1,513 |
| تعداد مقالات | 18,461 |
| تعداد مشاهده مقاله | 60,219,201 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 21,243,409 |
«داستان را» در شاهنامه و مترادفات آن در متون فارسی دری | ||
| زبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز) | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 23 تیر 1405 | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22034/perlit.2025.67430.3796 | ||
| نویسنده | ||
| محمدحسن جلالیان* | ||
| دانشیار گروه فرهنگ و زبانهای باستانی دانشگاه تبریز. تبریز. ایران | ||
| چکیده | ||
| شاهنامه حاوی کلمات، تعابیر و ساختهای تکآمدی است که دریافت و تحلیل آنها عموماً آسان نیست و پژوهشگران را بهسوی حدس و گمان، و گاه تخیّل و ذوقورزی، و نتیجتاً خوانشهای متفاوت و ضدّ و نقیض سوق دادهاست. یکی از این تکآمدها در شاهنامه، عبارت «داستان را» است که تاکنون همگان معنای «مثلاً، برای نمونه، از سر کنایه» از آن برداشت کردهاند. شواهد موجود از این ساخت در شاهنامه، در کنار تعبیرات و ساختارهای دیگر در این اثر و سایر متون فارسی، همچون «خود»، «همه» و «فیالمثل» حاکی از معنایی متفاوت هستند که تاکنون هیچیک از فرهنگها بدان عنایتی نداشتهاند. این معنا «حتّی» است که در متون متقدّم زبان فارسی، لفظ آن بسیار نادر و شاذّ کاربرد داشته و بهجای آن از همین کلمات و تعبیراتی که در بالا آمدند، استفاده شدهاست. در این نوشتار، با ارائۀ نمونههایی از شاهنامه و متون فارسی تا قرن هشتم هجری قمری نشان داده خواهد شد که این کلمات و ساختارها در کنار معانی اصلی و پرکاربردتر خود، در بیان معنای «حتّی» نیز به کار رفتهاند. ازآنجاکه معانی شناختهشدۀ واژۀ «داستان» و کاربردهای حرف اضافۀ «را» در زبان فارسی و پیشینۀ آن، تأثیری در دریافت صحیح «داستان را» در شاهنامه ندارد، همچنان این پرسش بیپاسخ میماند که آیا «داستان را» در معنای «حتّی» برساختۀ فردوسی است یا حاصل تحوّل طبیعی معنایی این ساختار است که به فردوسی رسیدهاست؟ | ||
تازه های تحقیق | ||
در اینکه عبارت «داستان را»، در هر معنایی که در نظر گرفته شود، جز در شاهنامه دیده نشده، و یا اگر در سایر متون موجود بوده، توسّط کاتبان و یا شاید مصحّحان معدوم شده، این امکان را که بیش از این در خصوص معنای نخستین و تحوّلیافتۀ آن کنکاش شود، سلب میکند، امّا اگر این تعبیر، خود، برساختۀ فردوسی نبوده باشد، منطقاً، آن گونه که از معنای «داستان» بر میآید، بایست در آغاز، معنای «مثلاً، برای مثال/نمونه، از سر کنایه» داشته بوده باشد و سپس از طریق فرایند دستوریشدگی، از معنای اصلی فاصله گرفته و معنای «حتّی» یافته باشد. در هر حال، به فرض قبول این احتمال ضعیف که این تعبیر ساختۀ فردوسی باشد، نبودِ آن در آثار پس از شاهنامه، بهویژه آثار حماسی که عمدتاً متأثّر از زبان شاهنامه هستند، نکتۀ جالبتوجّهی است.
| ||
| کلیدواژهها | ||
| شاهنامه؛ معنا؛ دستوری-شدگی؛ ساختار تکآمد | ||
| مراجع | ||
|
ادیب صابر ترمذی (1331) دیوان. تصحیح علی قویم. تهران: کتابفروشی خاور.
ازرقی هروی (133۶). دیوان. تصحیح سعید نفیسی. تهران: کتابفروشی زوّار.
اسدی طوسی، ابونصر علی بن احمد (13۵۴). گرشاسبنامه. تصحیح حبیب یغمایی. تهران: کتابخانۀ طهوری.
انوری (13۴0). دیوان. تصحیح محمّدتقی مدرّس رضوی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
انوری، حسن (1381). فرهنگ بزرگ سخن. تهران: سخن.
اوحدی مراغهای (13۶2). دیوان. تصحیح امیر احمد اشرفی. تهران: انتشارات پیشرو.
بلعمی، ابوعلی محمّدبن محمّد (13۵3). تاریخ بلعمی، تکمله و ترجمۀ تاریخ طبری. تصحیح محمّدتقی بهار و محمّد پروین گنابادی. دو جلد. تهران: زوّار
بلعمی، ابوعلی محمّدبن محمّد (1393). تاریخنامۀ طبری. تصحیح محمّد روشن. ۵ جلد. تهران: سروش و البرز
جمالالدّین محمّد عبدالرّزّاق اصفهانی (1320). دیوان. تصحیح حسن وحید دستگردی. تهران: ارمغان.
جهانملک خاتون (137۴). دیوان. تصحیح پوراندخت کاشانی راد و کامل احمدینژاد. تهران: انتشارات زوّار.
حاجی سیّدآقایی، زهراسادات (1399). «دربارۀ واژۀ داستان در تفسیر ابوالفتوح رازی». فرهنگنویسی. ش. 1۶. صص. 1۴۵-1۴8.
حافظ، شمسالدّین محمّد (13۶2). دیوان. تصحیح پرویز ناتل خانلری. تهران: شرکت سهامی انتشاررات خوارزمی.
خاقانی شروانی، بدیل ابن علی (1382). دیوان. تصحیح ضیاءالدّین سجّادی. تهران: زوّار.
خالقیمطلق، جلال (139۶). یادداشتهای شاهنامه. 3 جلد. تهران: دایرهالمعارف بزرگ اسلامی.
خواجه نصیرالدّین طوسی (13۵۶). اخلاق ناصری. تصحیح مجتبی مینوی و علیرضا حیدری. تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.
دستنویس شاهنامه کتابخانۀ ایاصوفیا استانبول مورّخ 83۴ ه.ق. به شمارۀ 3289.
دستنویس شاهنامه کتابخانۀ ایاصوفیا استانبول مورّخ 8۴۶ ه. ق. به شمارۀ 327۵.
دستنویس شاهنامه کتابخانۀ حاجی بشیرآغا استانبول مورّخ 8۴3 ه. ق. به شمارۀ ۴8۶.
دستنویس شاهنامه کتابخانۀ نور عثمانیّه استانبول مورّخ 83۴ ه.ق. به شمارۀ 338۴.
دستنویس شاهنامه و خمسۀ نظامی کتابخانۀ ایاصوفیا استانبول مورّخ 8۵7 ه.ق. به شمارۀ 38۶1.
دستنویس شاهنامۀ فردوسی از روی نسخۀ کتابت اواخر سدۀ هفتم و اوایل سدۀ هشتم هجری قمری (کتابخانۀ شرقی، وابسته به دانشگاه سنژوزف بیروت، شمارۀ NC.43) به کوشش ایرج افشار، محمود امیدسالار و نادر مطلّبی کاشانی.
دستنویس شاهنامۀ فردوسی همراه با خمسۀ نظامی مربوط به سدۀ ۸ هجری قمری (معروف به شاهنامۀ سعدلو)، چاپ عکسی از روی نسخۀ متعلق به مرکز دایرõالمعارف بزرگ اسلامی، با مقدمۀ فتحالـله مجتبایی.
دستنویس ظفرنامۀ حمداللّه مستوفی به انضمام شاهنامۀ ابوالقاسم فردوسی. چاپ عکسی از روی نسخۀ خطّی مورّخ 807 هجری در کتابخانۀ بریتانیا (Or. 2833). تهران و وین: مرکز نشر دانشگاهی ایران و انتشارات آکادمی علوم اتریش. 1377هـ.ش. 1999م.
دهخدا، علیاکبر (1377). لغتنامۀ دهخدا. تهران: انتشارات دانشگاه تهران- مؤسسۀ لغتنامۀ دهخدا.
رازی، ابوالفتوح (1371). روضالجنان و روحالجنان فی تفسیرالقرآن. تصحیح محمّدجعفر یاحقّی و محمّدمهدی ناصح. 19 جلد. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
رضیالدّین نیشابوری (1382). دیوان. تصحیح ابوالفضل وزیرنژاد. تهران: انتشارات محقّق.
سلمان ساوجی (137۶). کلّیّات. تصحیح عباسعلی وفایی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
سوزنی سمرقندی (1338). دیوان. تصحیح ناصرالدّین شاهحسینی. تهران: مؤسسۀ چاپ و انتشارات امیر کبیر.
شامبیاتی، داریوش (137۵). فرهنگ لغات و ترکیبات شاهنامه. تهران: آران.
عطّار، فریدالدّین (18۵7). منطقالطیر. تصحیح گرسین دطاسی. پاریس: مطبعهخانۀ پادشاهانه.
عنصری بلخی (13۵3). دیوان. تصحیح محمّد دبیرسیاقی. تهران: سنائی.
عوفی، سدیدالدّین (13۵9). جوامع الحکایات و لوامعالرّوایات (متن انتقادی). تصحیح امیربانو مصفّا (کریمی). جزء اوّل از قسم دوم. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ.
فردوسی، ابوالقاسم (13۵3)، شاهنامه، تصحیح ژول مول، هفت جلد، چاپ اوّل، تهران: شرکت سهامی کتابهای جیبی.
فردوسی، ابوالقاسم (1379). شاهنامه. تصحیح مصطفی جیحونی. ۵ جلد (0-۴). تهران: گروه انتشارات شاهنامهپژوهی.
فردوسی، ابوالقاسم (138۶). شاهنامه. تصحیح جلال خالقی مطلق. هشت جلد. تهران: دایرهالمعارف بزرگ اسلامی.
فردوسی، ابوالقاسم (1393). شاهنامه. تصحیح جلال خالقیمطلق. 2 جلد. تهران: سخن.
فردوسی، ابوالقاسم (19۶0- 1971). شاهنامه. متن انتقادی. تحت نظر عبدالحسین نوشین، هفت جلد. مسکو: ادارۀ دانش، شعبۀ ادبیات خاور.
فرهوشی، بهرام (1378). کارنامۀ اردشیر بابکان با متن پهلوی، آوانویسی، ترجمۀ فارسی و واژهنامه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
کزّازی، میرجلالالدّین (1390). نامۀ باستان. ویرایش و گزارش شاهنامۀ فردوسی. 9 جلد. تهران: سمت.
کمالالدّین اسمعیل اصفهانی، ابوالفضل (13۴8). دیوان. تصحیح حسین بحرالعلومی. تهران: انتشارات کتابفروشی دهخدا.
کمالالدّین مسعود خجندی (1337). دیوان. تصحیح عزیز دولتآبادی. تهران: انتشارات کتابفروشی تهران.
موسوی، مصطفی و میلاد چشمی (139۴). «نقدی بر جلد اوّل شاهنامهی مصحّح خالقی مطلق». متنشناسی ادب فارسی. ش. 28. صص. 119-138.
نوشین، عبدالحسین (138۶). فرهنگ وژاههای دشوار شاهنامه. تهران: معین.
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 110 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 493 |
||