2کارشناس ارشد تاریخ ایران اسلامی، دانشگاه اصفهان، ایران
چکیده
سنگهای قیمتی در مناسبات تجاری دورۀ ایلخانی و تیموری جایگاه قابلتوجهی داشتهاست. در برخی از مناطق بازارهایی پیرامون سنگهای گرانبها پدید آمده بود. رواج استفاده از سنگهای قیمتی در میان مردم، بهویژه طبقات اشراف، همراه با امنیت و ثبات نسبی در این دورهها، موجب شکلگیری تجارت آنها شد. پژوهش پیشِ رو بر آن است تا با استفاده از منابع تاریخی به بررسی وضعیت تجارت سنگهای قیمتی در دوره ایلخانی و تیموری بپردازد. روش پژوهش تاریخی و به شیوۀ توصیفیتحلیلی بوده و داده ها براساس روش کتابخانهای گردآوری شدهاست. یافتهها نشان میدهد عواملی چون کیفیت و تنوع سنگها، تقاضای بالا در بازارهای داخلی و خارجی، موقعیت جغرافیایی ایران در مسیرهای تجاری، و نقش تاجران متخصص در قیمتگذاری، از مهمترین علل رونق این تجارت بودهاند. با وجود فقدان برخی معادن سنگهای قیمتی، ایران از منابع غنی فیروزه و مروارید برخوردار بود که افزون بر تأمین نیاز داخلی، بخشی از آن صادر میشد. تجارت سنگهای قیمتی در دورۀ ایلخانی بیشتر در نواحی غربی کشور و در دورۀ تیموری در نواحی شرقی از رونق زیادی برخوردار بودهاست. در دورۀ ایلخانی بخش اعظم مروارید صیدشده در شهر بغداد جهت صادرات درجهبندی و آمادهسازی میشد. تجارت سنگهای قیمتی در دورۀ تیموری نیز در شهرهایی چون تبریز، سلطانیه، سمرقند و هرات انجام میشد. در این میان سمرقند و هرات اهمیت بیشتری داشتند. در این دوره واردات سنگهای قیمتی در سمرقند صورت میگرفت و هنرمندان مرتبط با این حوزه در شهر هرات مشغول به فعالیت بودند
برتشنایدر، امیلی (1381)،ایران و ماوراءالنهر در نوشتههای چینی و مغولی سدههای میانه: جستارهای تاریخی و جغرافیایی، مترجم هاشم رجبزاده، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
بناکتی، فخرالدین ابو سلیمان داوود بن ابیالفضل (1348)، تاریخ بناکتی، به کوشش جعفر شعار، تهران: سلسلۀ انتشارات انجمن آثار ملی.
بولنوا، لوس (1383)، راه ابریشم، مترجم ملک ناصر نوبان، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
میرخواند، محمد بن خواوندشاه. (1339)، تاریخ روضهالصفا. تهران: خیام.
وصافالحضره. (1346)،تحریر تاریخ وصاف، به تصحیح عبدالمحمد آیتی. تهران:بنیاد فرهنگ کتاب.
مقالهها
اسکندریراد، سلیمان و رنجبر، محمدعلی (1403)، «بررسی اهمیت و جایگاه هرموز در هنر و تجارت سنگهای قیمتی در دوره تیموریان (از ۷۸۹ ه ق تا ۸۵۶ ه ق)»، مطالعات هنر اسلامی. 21(54)، 74-88. Doi: 10.22034/ias.2023.418494.2296
پوربختیاری، فاطمه و بحرانیپور، علی (1395)، «سهم تبریز در رونق اقتصادی دوران ایلخانان با تکیه بر تجارت جواهرات»، جندیشاپور دانشگاه شهید چمران اهواز. (5).
چمنکار، محمدجعفر (1390)، «اهمیت جزیره کیش دربازرگانی خلیجفارس و دریای عمان در عصر مغول». تاریخ روابط خارجی، (49)، 59-84.
دینپرست، ولی. (1391)، «سیاستهای تجاری تیمور و پیامدهای آن»،تاریخ ایران، 6(1)، 146-123.
فرشیدنیا، مسعود، و حامدی، زهرا. (1397)، بررسی وضعیت اقتصادی خلیجفارس در دورۀ ایلخانی، تخصصی مطالعات خلیجفارس. 4(1)، 35-37.
پایاننامهها
پوربختیاری، فاطمه (1396)،تولید و تجارت جواهرات از ابتدای دوره غزنویان تا پایان دوره ایلخانی، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید چمران اهواز.
ب) منابع انگلیسی
Gill, M. (2021). A Cultural Biography of Pearls in the Ilkhanate (1260-1335), International Journal of Business and Globalisation, 27(2), 171-183.
May, T., & Hope, M. (2022). The Mongol World. Taylor & Francis.
Mukkhammedov, M. (2020). Empire of Timur and its Role in the Economic Development of Maverannah, American Journal of Social and Humanitarian Research, 1(2), 46-70.
