آمار
| تعداد نشریات | 45 |
| تعداد شمارهها | 1,469 |
| تعداد مقالات | 17,958 |
| تعداد مشاهده مقاله | 58,287,696 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 19,747,620 |
بررسی سیمای آدم آبی و پری دریایی در متون کهن ایرانی و خاستگاه اساطیری آنها | ||
| زبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز) | ||
| مقاله 1، دوره 78، شماره 252، دی 1404، صفحه 26-1 اصل مقاله (1.9 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22034/perlit.2025.68036.3819 | ||
| نویسنده | ||
| احسان پورابریشم* | ||
| استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران. | ||
| چکیده | ||
| باور به انساننمایانی که در دریاها و دریاچهها زندگی میکنند، از روزگاران قدیم تاکنون در فرهنگ ایرانی مشاهده میشود. آنها در متون کهن، بهویژه عجایبنامهها و متون جغرافیایی، به شکل انسان و با نام آدم آبی توصیف شدهاند. گاه نیز به شکل نیمهزن/مرد-نیمهماهی تصویر میشوند که یادآور پری دریایی در باور امروزیان است. پیشینة این انساننمایان آبی به اساطیر میانرودان بازمیگردد؛ در آنجا موجوداتی وابسته به ایزد آبها، مرکّب از انسان و ماهی و با نقش محافظ به نامهای اپکالو و کولولو/کولیلتو میشناسیم. آتارگاتیس، ایزدبانوی باروری آرامیان، که پسینتر به میانرودان و جهان غرب راه یافت، هم بنا بر روایت مورّخان و شواهد باستانشناسی گاه به این شکل تجسّم میشده است. در باورهایِ ایرانیِ پیش از زردشت، پری، ایزدبانوی زیبا و فریبای باروری بود که در آیینِ نوی زردشتی به عنوان دیوزن شناخته و رانده شد؛ امّا بعضی صفات نیکویش به آناهیتا، ایزدبانوی آبها، رسید و هم در اذهان جمعی ایرانیان به جای ماند و در قصّههای پریان نمود یافت؛ مانند سرشتِ آبی پریان، ازدواج و زایندگی، زیبایی، دوستدار طرب و رامش بودن و نمادهای جانوری ماهی و کبوتر؛ مواردی که حضور آنها را علاوه بر قصّههایِ پریانِ ایرانی و متون ادبی کهن، در پیوند با ایزدبانوی آتارگاتیس نیز مییابیم. | ||
| کلیدواژهها | ||
| آدم آبی؛ پری دریایی؛ اسطورهشناسی؛ فرهنگ عامه؛ قصّههای پریان | ||
| مراجع | ||
|
آموزگار، ژاله. (1376): تاریخ اساطیری ایران، چاپ دوم، تهران: سمت.
آیدنلو، سجاد. (پاییز و زمستان 1398): «کیخسرو اژدهاکش»، زبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز)، شماره 240، صص23-45.
آیدنلو، سجاد. (پاییز 1384): «فرضیهای دربارۀ مادر سیاوش»، نامۀ فرهنگستان، شمارۀ 27، صص 27-46.
آیدنلو، سجاد. (پاییز و زمستان 1382): «سرشت اساطیری افراسیاب در شاهنامه»، پژوهشهای ادبی، شمارۀ 2، صص 7-36.
أبشیهی، محمّد بن احمد. (1419ق): المستطرف فی کلّ فن مستظرف، تحقیق و تهذیب و تعلیق سعید محمّد اللحام، بیروت: عالم الکتب.
ابنخردادبه، عبیدالله بن عبدالله. (1370): المسالک و الممالک، ترجمۀ حسین قرهچانلو از روی متن تصحیحشدۀ دخویه، تهران: مترجم.
ابنمحدّث تبریزی. (1397): عجایبالدنیا، تصحیح و تحقیق علی نویدی ملاطی، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار و نشر سخن.
ابوالفتوح رازی، حسین بن علی. (1371): روضالجنان و روحالجنان فی تفسیرالقرآن، به کوشش و تصحیح محمّدجعفر یاحقی و محمّدمهدی ناصح، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
ابوریحان بیرونی، محمّد بن احمد. (1362): التفهیم، با تجدید نظر و تعلیقات و مقدمۀ تازه به خامۀ جلالالدین همایی، تهران: بابک.
اسپرغم، ثمین. (پاییز 1390): «سیمای پریان در افسانههای ایرانی»، فرهنگ مردم، سال10، شمارۀ 39، صص 88-112.
اسدیان خرمآبادی، محمّد؛ محمّدحسین باجلان فرخی، منصور کیائی. (1358): باورها و دانستهها در لرستان و ایلام، تهران: انتشارات وزرات فرهنگ و آموزش عالی.
افشاری، مهران. (1385): «پری در فرهنگ و ادبیات ایران»، مندرج در تازه به تازه، نو به نو، تهران: چشمه.
افلاکی، احمد بن أخی ناطور. (1375): مناقبالعارفین، به کوشش تحسین یازیجی، چاپ سوم، تهران: دنیای کتاب.
اقتداری، احمد. (1354): دیار شهریاران، تهران: انجمن آثار ملی.
اقلیدی، ابراهیم. (تحقیق و ترجمه) (1386): هزار و یک شب، پریانهها 2، تهران: نشر مرکز.
الول-ساتن، لارنس پل. (1376): قصّههای مشدی گلین خانم، چاپ دوم، تهران: نشر مرکز.
بادکوبهای، عبدالرّحیم. (1389): سفرنامۀ حج عبدالرّحیم بادکوبهای، مندرج در50 سفرنامۀ حج قاجاری، به کوشش رسول جعفریان، تهران: علم.
برفر، محمّد. (1389): آینۀ جادویی خیال، تهران: امیرکبیر.
بکری، عبدالله بن عبدالعزیز. (1992م): المسالک و الممالک، حقّقه و قدّم له أدریان فان لیوفن و اندری فیری، تونس: دارالعربیة للکتاب.
بلک، جرمی؛ آنتونی گرین. (1383): فرهنگنامۀ خدایان، دیوان و نمادهای بینالنهرین باستان، ترجمۀ پیمان متین، تهران: امیرکبیر.
بهار، مهرداد. (1389): پژوهشی در اساطیر ایران، چاپ هشتم، تهران: آگه.
بیضایی، بهرام. (1395): هزار افسان کجاست؟، چاپ چهارم، تهران: انتشارات روشنگران و مطالعات زنان.
تسوجی، عبداللطیف. (ترجمه) (1386): هزار و یک شب، چاپ دوم، تهران: هرمس.
تشکری، عباس. (2536): ایران به روایت چین باستان، تهران: موسّسۀ روابط بینالمللی (وابسته به وزارت امور خارجه).
جابر بن حیّان. (2005م): کتابالسّبعین، مندرج در مختار رسائل جابر بن حیّان، عنی بتصحیحها و نشرها پ. کراوس، قاهرة: مکتبة الخانجی.
حاسب طبری، محمّد بن ایوب. (1391): تحفةالغرائب، تصحیح جلال متینی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
حسامالسّلطنه، مراد میرزا. (1374): سفرنامۀ مکه، به کوشش رسول جعفریان، تهران: مشعر.
حصاری، مرتضی؛ طاهره شکری. (پاییز و زمستان 1397): «ایزدبانوی سولک، ایلام قدیم یا ایلام نو؟»، کارنامۀ تاریخ، س5، ش 10، صص 1-12.
حمدالله مستوفی، حمدالله بن أبیبکر. (1362): نزهةالقلوب، به اهتمام و تصحیح گای لسترنج، تهران: دنیای کتاب.
حمدالله مستوفی، حمدالله بن أبیبکر. (1928م): نزهةالقلوب، به تصحیح و ترجمۀ جی. استیفنسون، لندن.
درویشیان، علیاشرف؛ رضا خندان (مهابادی). (1381): فرهنگ افسانههای مردم ایران، تهران: نشر کتاب و فرهنگ.
دمیری، محمّد بن موسی. (1415ق): حیاةالحیوان الکبری، وضع حواشیه و قدّم له احمد حسن بسج، بیروت: دارالکتب العلمیه.
دوستخواه، جلیل. (ترجمه) (1385): اوستا، چاپ دهم، تهران: مروارید.
راشدمحصّل، محمّدتقی. (گزارش و پژوهش) (1385): وزیدگیهای زادسپرم، چاپ دوم، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
رامهرمزی، بزرگ بن شهریار. (1348): عجایب هند، ترجمۀ محمّد ملکزاده، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
رودنکو، م. ب. (2536): افسانههای کردی، ترجمۀ کریم کشاورز، چاپ سوم، تهران: آگاه.
ستاری، جلال. (1374): پژوهشی در قصۀ یونس و ماهی، تهران: نشر مرکز.
سجاسی، اسحاق بن ابراهیم. (1368): فرائدالسّلوک، تصحیح و تحشیۀ عبدلوهاب نورانی وصال و علامرضا افراسیابی، تهران: پاژنگ.
سرکاراتی، بهمن. (1393): «پری (تحقیقی در حاشیۀ اسطورهشناسی تطبیقی)»، مندرج در سایههای شکارشده، چاپ دوم، تهران: طهوری.
سیرافی، سلیمان. (1381): سلسلةالتواریخ یا اخبارالصین و الهند، با گردآوری و اضافات ابوزید حسن سیرافی، ترجمۀ حسین قرچانلو، تهران: اساطیر و مرکز بینالمللی گفتگوی تمدنها.
شوالیه، ژان؛ آلن گربران. (1385): فرهنگ نمادها، ترجمه و تحقیق سودابه فضایلی. تهران: جیحون.
شیشهگر، آرمان (1394): آرامگاه دو بانوی عیلامی، تهران: پژوهشگاه صنایع دستی و گردشگری سازمان میراث فرهنگی.
طبری، محمّد بن جریر. (1378): تاریخنامۀ طبری، گردانیدۀ منسوب به بلعمی، تصحیح و تحشیۀ محمّد روشن، تهران: سروش.
طرسوسی، محمّد بن حسن. (1374): دارابنامه، به کوشش ذبیحالله صفا، چاپ سوم، تهران: امیرکبیر.
طوسی، محمّد بن محمود. (1345): عجایبالمخلوقات، به اهتمام منوچهر ستوده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
غرناطی، محمّد بن عبدالرّحیم. (2003م)، رحلة الغرناطی، حرّرها و قدّم لها قاسم وهب، ابوظبی: دار السّویدی للنشر و التوزیع؛ بیروت: الموسّسة العربیة للدراسات و النشر.
فردوسی، ابوالقاسم. (1387): شاهنامه، بر پایۀ چاپ مسکو، چاپ چهارم، تهران: هرمس.
فزونی استرآبادی، میرمحمّدهاشم بیگ. (1398): بحیره، مقدمه و تصحیح مرتضی موسوی و رضوان مساح، تهران: میراث مکتوب.
فلاح، نادعلی. (1382): اوسنههای مازنی (افسانههای مازندرانی) و چند حکایت، آمل: وارشوا.
قزوینی، زکریا بن محمّد. (1361): عجایبالمخلوقات، تصحیح و مقابله نصرالله سبوحی، چاپ دوم، تهران: کتابخانۀ مرکزی.
قزوینی، زکریا بن محمّد. (1421ق): عجایبالمخلوقات و غرائب الموجودات، بیروت: موسّسه الأعلمی للمطبوعات.
قزوینی، زکریا بن محمّد. (1998): آثارالبلاد و اخبارالعباد، بیروت: دار صادر.
کوپر، جی. سی. (1380): فرهنگ مصوّر نمادهای سنّتی، ترجمۀ ملیحه کرباسیان، تهران: نشر فرشاد.
لقمان، بزرگمهر. (ترجمه) (1399): جاماسپی، گزارشِ پارسیگِ (پهلوی) یادگارِجاماسپ/جاماسپنامه، برپایۀ گزارش رهام اشه، تهران: شورآفرین.
لوفلر - دلاشو، م. (1366): زبان رمزی قصههای پریوار، ترجمۀ جلال ستاری، چاپ دوم، تهران: توس.
مجیدزاده، یوسف. (1382): جیرفت، کهنترین تمدن شرق، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
محمودزاده، عظیم. (1385): فهرست دزفولشناسی کلمجور، چاپ چهارم، دزفول: افهام.
مزداپور، کتایون. (1371): «افسانۀ پری در هزار و یک شب»، مندرج در شناخت هویت زن ایرانی، به کوشش شهلا لاهیجی و مهرانگیز کار، تهران: انتشارات روشنگران.
مسعودی، علی بن حسین. (1382): مروجالذهب و معادنالجواهر، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، چاپ هفتم، تهران: علمی و فرهنگی.
مسعودی، علی بن حسین. (1386ق): اخبارالزّمان، نجف: مکتبة الحیدریة.
مولوی، جلالالدین محمّد بن محمّد. (1383): کلیات دیوان شمس تبریزی، با استفاده از نسخۀ تصحیحشدۀ فروزانفر، به کوشش ابوالفتح حکیمیان، تهران: پژوهش.
میبدی، احمد بن محمّد. (1371): کشفالاسرار و عدهالابرار، به سعی و اهتمام علیاصغر حکمت، چاپ پنجم، تهران: امیرکبیر.
میرعابدینی، سید ابوطالب. (1379): ابراهیم ادهم، زندگی و سخنان، چاپ دوم، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
میهندوست، محسن. (1397): اسطورۀ آب، چیستی پری، مشهد: ترانه.
نامور مطلق، بهمن؛ منیژه کنگرانی. (1394): فرهنگ مصوّر نمادهای ایرانی، تهران: سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران، موسّسه نشر شهر.
نراقی، احمد بن محمّدمهدی. (1381): طاقدیس، تصحیح و تحقیق علی افراسیابی، قم: نهاوندی.
نظامی گنجوی، الیاس بن یوسف. (1373): خمسۀ حکیم نظامی گنجوی، چاپ ششم، تهران: امیرکبیر.
نویری، احمد بن عبدالوهاب. (2002م): نهایةالأرب فی فنونالأدب، الطبعة الثانیة، قاهره: وزارةالثقافیة و الارشاد القومی.
وارنر، رکس. (1389): دانشنامه اساطیر جهان، برگردان ابوالقاسم اسماعیلپور، چاپ چهارم، تهران: نشر اسطوره.
واندنبرگ، ل. (مرداد و شهریور 1349): «مفرغهای لرستان»، ترجمۀ یحیی شهیدی، بررسیهای تاریخی، س5، ش3، صص 93-132.
هال، جیمز. (1387): فرهنگ نگارهای نمادها در هنر شرق و غرب، ترجمۀ رقیه بهزادی، چاپ سوم، تهران: فرهنگ معاصر.
Benwell, Gwen & Arthur Waugh (1961): Sea Enchantress. London: Hutchinson of London. Waugh, Arthur (1960): “The Folklore of the Merfolk”. Folklore, 71:2, pp. 73-84. DOI: 10.1080/0015587X.1960.9717221. Müller, Axel & Christopher Halls & Ben Williamson (2022): Mermaids: Art, Symbolism and Mythology. Exeter: University of Exeter Press. DOI: https://doi.org/10.47788/DIJI2771 Encyclopædia Britannica (1911): “MERMAIDS and MERMEN”. Vol. 18. Cambridge, England: at the University Press. Frayne, Douglas. R & Stuckey, Johanna H (2021): A handbook of gods and goddesses of the ancient Near East: three thousand deities of Anatolia, Syria, Israel, Sumer, Babylonia, Assyria, and Elam. University Park, Pennsylvania: Eisenbrauns. Paton, Lewis Bayles (1930): “ATARGATIS” in: Encyclopaedia of Religion and Ethics. Vol. 2, pp.164-167, Ed James Hstings. New York: Charles Scribner's Sons. Drijvers, H. J. W (1980): Cults and Beliefs at Edessa, Leiden: Brill. Jafari Qanavati, Mohammad (2019): “A Persian Sea Fairy” in: The Penguin Book of Mermaids. edited by Cristina Bacchilega & Marie Alohalani Brown, pp 185-186. The United States of America: Penguin Books. Bacchilega, Cristina & Marie Alohalani Brown (ed) (2019): The Penguin Book of Mermaids. The United States of America: Penguin Books. Drijvers, H. J. W (1999): “ATARGATIS” in: Dictionary of Deities and Demons in the Bible, Edited by Karel van der Toorn & Bob Becking & Pieter W. van der Horst, 2nd Revised ed, Leiden / Boston / Köln: Brill. Greenfield, J. C (1999): “APKALLU” in: Dictionary of Deities and Demons in the Bible, Edited by Karel van der Toorn & Bob Becking & Pieter W. van der Horst, 2nd Revised ed, Leiden / Boston / Köln: Brill. Strassberg, Richard E., Editor&Translator. (2018). A Chinese Bestiary: Strange Creatures from the Guideways Through Mountains and Seas= [Shan hai jing]: Berkeley: University of California Press. Shstri, Satya vrat (2009). Discovery of Sanskrit Treasures: Epics and Puranas. Delhi: Yash Publications Delhi. Magnani, Arianna (May 2022). “Searching for Sirenes in the 17th and 18th Centuries: Fantastic Taxonomies of Anthropomorphic Fish in Chinese and Jesuit Texts”. Sulla Via del Catai (26): pp 87–105. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 161 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 209 |
||