بررسی تأثیر مؤلفه‌های محیطی بر ارتقای مهارت‌های اجتماعی کودکان اوتیسم در فضاهای معماری (مطالعه موردی: مراکز آموزشی اوتیسم در شهر تبریز)

طراحی فضاهای معماریِ ویژه کودکان اوتیسم باید به‌صورت یکپارچه چند مؤلفه محیطی را تنظیم کند؛ تمرکز صرف بر یک عنصر مثلاً تنها آکوستیک یا تنها فضای سبز کافی نیست. این پژوهش تأکید دارد که مؤلفه‌های معماری  از طریق مکانیزم‌های واسطه‌ای به رفتارهای تعاملی  و نهایتاً به ارتقای مهارت‌های اجتماعی کودکان اوتیسم منتهی می‌شود. پیشنهاد می‌شود که طراحان شهری و معماران، استانداردهای خاصی را برای ایجاد محیط‌های دوستانه و فراگیر برای کودکان مبتلا به اوتیسم تدوین کنند.

با توجه به سوال اصلی تحقیق عوامل محیطی که می‌توانند بر مهارت‌های اجتماعی کودکان اوتیسم تأثیر بگذارند شامل موارد زیر هستند:

• خوانایی و مسیرهای واضح: فضاهای معماری باید ساده و سازمان‌یافته باشند تا کودکان اوتیسم بتوانند به راحتی محیط را درک کنند.
• ایمنی و امنیت: محیط باید امن باشد تا کودکان بدون نگرانی بتوانند در فعالیت‌های اجتماعی شرکت کنند.
• نور، بافت، مصالح و رنگ آمیزی: طراحی محیط باید تحریکات حسی مناسب مانند نور، صدا و بافت را فراهم کند و از تحریکات بیش از حد که ممکن است باعث اضطراب شود، جلوگیری کند.
• طبیعت و فضای سبز: وجود فضاهای تعاملی مانند زمین‌های بازی یا باغ‌های عمومی که کودکان بتوانند در آن‌ها تعامل کنند.
• • انعطاف پذیری: امکاناتی برای حمایت از کودکان با نیازهای خاص مانند رمپ، مسیرهای مشخص و تجهیزات بازی قابل تنظیم.
  • حریم و فضای شخصی: مکان‌هایی برای استراحت که کودک در صورت اضطراب یا خستگی بتواند به آن‌ها پناه ببرد.
  • آکوستیک فضاو کنترل نویز: فضاهای کنترل شده جهت تسهیل درک گفتار برای تعامل اجتماعی کودکان اوتیسم.

  همچنین رفتارهای تعاملی که می‌تواند در فضاهای معماری ارتقا یابند شامل موارد زیر هستند:

  • فعالیت­های فردی و جمعی: توانایی برقراری ارتباط با کودکان دیگر از طریق بازی‌های گروهی.
  • بازی درمانی: شرکت در فعالیت‌های گروهی مانند مسابقات یا پروژه‌های مشارکتی.
  • هنر درمانی: یادگیری شناسایی احساسات دیگران و واکنش مناسب به آن‌ها.
  • تعاملات کلامی و غیرکلامی: فضاهای طراحی‌شده کودکان را برای تعاملات کلامی و غیر کلامی و ارتباط با دیگران ترغیب می‌کنند.
  • افزایش فرصت‌های تعامل: محیط‌های طراحی‌شده به شکلی که کودکان تشویق به تعامل شوند، می‌توانند مهارت‌های اجتماعی را تقویت کنند.
  • کاهش اضطراب: محیط‌هایی که از تحریک بیش از حد جلوگیری می‌کنند، احساس آرامش را در کودکان اوتیسم تقویت کرده و آن‌ها را برای تعاملات اجتماعی آماده‌تر می‌کنند.
  • تقویت یادگیری طبیعی: فضاهای معماری به‌عنوان محیط‌های طبیعی یادگیری اجتماعی عمل می‌کنند و به کودکان فرصت می‌دهند مهارت‌های اجتماعی را از طریق مشاهده و تجربه تقویت کنند.
  • افزایش حس استقلال: دسترسی به امکانات و فضاهای مناسب، احساس استقلال و توانایی مدیریت تعاملات اجتماعی را بهبود می‌بخشد.

اوتیسم یک اختلال طیفِ رشدی است که پردازش حسی و تعاملات اجتماعی را دستخوش تغییر می‌سازد. این پژوهش به بررسی تأثیر مؤلفه‌های محیطیِ فضاهای معماری به‌ویژه در محیط‌های آموزشی/ درمانی بر ارتقای مهارت‌های اجتماعی کودکان مبتلا به اوتیسم می‌پردازد. هدف اصلی تعیین آن دسته از مؤلفه‌های محیطی است که بیشترین همبستگی را با شاخص‌های مهارتی اجتماعی شامل بازی‌درمانی، هنردرمانی، فعالیت‌های فردی و جمعی و حضور در فضاهای اجتماعی نشان می‌دهند. روش تحقیق توصیفی ـ تحلیلی است؛ داده‌ها از طریق پرسشنامه‌ای ۳۸ سوالی میان مربیان سه مرکز آموزشی اوتیسم در تبریز جمع‌آوری شد. روایی محتوا با نظرخبرگان و پایایی پرسشنامه با آلفای کرونباخ 87/0 تأیید گردید. تحلیل داده‌ها با استفاده از آزمون‌های همبستگی (اسپیرمن و پیرسون) در نرم‌افزار SPSS انجام شد. یافته‌ها نشان دادند که مؤلفه‌هایی همچون رنگ‌، بافت و مصالح، فضای سبز و طبیعت، نور طبیعی، انعطاف‌پذیری فضا، آکوستیک مناسب، حریم و فضای شخصی، ایمنی و خوانایی فضا به ترتیب بیشترین تأثیر را بر ارتقای مهارت‌های اجتماعی از طریق مکانیسم‌های واسطه‌ای و رفتارهای تعاملی دارند. نتایج پژوهش بر ضرورت تلفیق اصول طراحی معمارانه حساس‌به‌حواس و طراحی درمان‌محور در فضاهای آموزشی و شهری تاکید دارد.