ارتقای فضاهای شهر دوستدار سالمند مبتنی بر رویکرد حق به سلامت با بهره گیری از تحلیل فضایی مطالعه موردی محله عسگرخان ارومیه

پژوهش حاضر با هدف ارتقای فضاهای شهری دوستدار سالمند در محله تاریخی عسگرخان ارومیه، با بهره‌گیری از رویکرد «حق بر سلامت» و تحلیل فضایی، تلاش کرد تا نشان دهد که تحقق فضاهای مناسب برای سالمندان نه‌تنها به بهبود کیفیت زندگی این گروه منجر می‌شود، بلکه در صورت اتخاذ رویکردی بین‌نسلی، می‌تواند موجب ارتقاء کلی فضاهای محلی و پایداری اجتماعی شود. مسئله‌ محوری پژوهش بر این فرض مبتنی بود که طراحی و بازآفرینی فضاهای عمومی با تأکید صرف بر نیازهای سالمندان، بدون در نظر گرفتن سایر گروه‌های سنی و زمینه‌های اجتماعی-فضایی، به نتیجه مطلوب نخواهد رسید. از این رو، مطالعه به بررسی میزان ارتباط میان کیفیت فضاهای عمومی، تعاملات اجتماعی و ساختار کالبدی محله در ایجاد محیطی سرزنده و انسانی برای سالمندان پرداخت. یافته‌های حاصل از تحلیل‌های میدانی و پرسشنامه‌ها به‌وضوح نشان می‌دهد که ضعف در کیفیت فضاهای عمومی، از جمله وضعیت نابسامان پیاده‌روها، ناکارآمدی مبلمان شهری، کمبود فضاهای سبز و ضعف در دسترسی به حمل‌ونقل عمومی، منجر به گسست فضایی و کاهش تعاملات اجتماعی در محله شده است. این وضعیت نه‌تنها بر تجربه زیست‌پذیری سالمندان اثر منفی گذاشته، بلکه فضاهای شهری را به مکان‌هایی منفعل، نیمه‌متروک و فاقد پویایی برای تمامی گروه‌های سنی تبدیل کرده است. در تحلیل داده‌ها، مؤلفه‌هایی مانند برنامه‌های آموزشی سالمندان و فعالیت‌های اجتماعی کمترین امتیاز را کسب کردند که نشان‌دهنده خلأهای عمیق در زمینه مشارکت و حضور اجتماعی سالمندان است. از سوی دیگر، مؤلفه‌هایی مانند فضای سبز و خدمات شهری اگرچه وضعیت بهتری داشتند، اما همچنان زیر سطح متوسط قرار گرفتند و گویای آن است که بهسازی‌های موجود نتوانسته‌اند پاسخگوی نیازهای انسانی و جمعیتی محله باشند. با در نظر گرفتن ویژگی‌های خاص محله عسگرخان از جمله ساختار ارگانیک، فرسودگی کالبدی، تغییرات جمعیتی و کاهش فضاهای عمومی سنتی، بازآفرینی شهری باید با نگاهی انسان‌محور و زمینه‌گرا صورت گیرد. پیشنهاد می‌شود به جای تمرکز بر ایجاد فضاهایی صرفاً تخصصی برای سالمندان، رویکردی یکپارچه و بین‌نسلی اتخاذ شود که در آن، ارتقاء کیفیت پیاده‌مداری در معابر اصلی و فرعی، توسعه پیوسته فضاهای سبز خردمقیاس در دل بافت مسکونی، طراحی مبلمان شهری متناسب با نیازهای افراد با توان حرکتی محدود، و بازتخصیص کاربری‌های خدماتی متنوع در فواصل پیاده‌پیمایی کوتاه، به خصوص در معابر با امتیازهای پایین در اولویت قرار گیرد.

افزون بر مداخلات کالبدی، باید بستری برای احیای سرمایه اجتماعی و تعاملات بین‌نسلی فراهم گردد. ایجاد فضاهای مشارکتی چندمنظوره با قابلیت برگزاری برنامه‌های آموزشی، فرهنگی و فراغتی برای تمامی گروه‌های سنی، به‌ویژه سالمندان، می‌تواند به تقویت حس تعلق و حضور طولانی‌مدت آنان در محله منجر شود. تقویت حس مکان، احیای خاطره‌انگیزی فضاهای تاریخی محله و طراحی فعالیت‌محور فضاهای عمومی، در کنار حفظ هویت تاریخی عسگرخان، از مهم‌ترین راهکارهایی است که می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری محله‌ای سرزنده، عادلانه و دوستدار سالمند شود؛ محله‌ای که نه با تفکیک گروه‌های سنی، بلکه با پیوند آن‌ها به‌واسطه فضا، به تحقق شهری انسانی و پایدار دست یابد.

هدف : افزایش هم‌زمان سالمندی و شهرنشینی، رشد جمعیت سالمندان شهری و چالش‌های اقتصادی، اجتماعی و سلامت را تشدید کرده است. تحقق حق بر سلامت و عدالت سلامت شهری مستلزم توزیع عادلانه خدمات و توجه به عوامل اجتماعی و روانی است. ایران با شتاب به سوی سالمندی می‌رود. محله عسگرخان ارومیه با نارسایی‌های کالبدی مواجه است. پژوهش حاضر با تحلیل فضایی، ارتقای فضاهای دوستدار سالمند و ارتباط آن با توسعه پایدار محلی را بررسی می‌ نماید.

روش پژوهش: این پژوهش توصیفی‌تحلیلی با هدف ارزیابی کیفیت دسترسی سالمندان به خدمات و فضاهای عمومی محله عسگرخان ارومیه انجام شد. جامعه آماری شامل ۳۳۳۸ سالمند بالای ۶۰ سال بود که ۳۴۴ نفر با فرمول کوکران انتخاب شدند. داده‌ها از پرسشنامه گردآوری و با مدل چیدمان فضا و ArcGIS تحلیل شد. دسترسی به خدمات، حمل‌ونقل، فضاهای عمومی، مبلمان و فضای سبز ارزیابی و نقاط ایده‌آل و ناکارآمد شناسایی و راهبردهای برای برنامه‌ریزی شهری آینده بهبود پیشنهاد شد.

نتایج: نتایج تحلیل کاربری اراضی محله عسگرخان نشان می‌دهد لبه‌های فعال تجاری و خدماتی با تسهیل دسترسی و تقویت تعاملات اجتماعی، کیفیت زندگی سالمندان را ارتقاء می‌دهند، اما کمبود کاربری‌های درمانی چالش‌زا است. تحلیل چیدمان فضا و شاخص‌های Space Syntax نقش معابر اصلی، نقاط کلیدی را در تعاملات اجتماعی تأیید کرد. با این حال، پرسشنامه‌ها ضعف فضاهای دوستدار سالمند، مبلمان شهری، خدمات بهداشتی و برنامه‌های آموزشی و ضرورت بازنگری طراحی را نشان داده است.

نتیجه گیری: نتایج پژوهش در محله عسگرخان بیانگر وضعیت نامطلوب فضاهای دوستدار سالمند و ناکافی بودن زیرساخت‌های درمانی، آموزشی و اجتماعی است؛ به‌گونه‌ای که میانگین کیفیت زندگی سالمندان کمتر از ۳ گزارش شد. تحلیل چیدمان فضا محورهای مستعد ارتقای تعاملات اجتماعی را آشکار ساخت. بهبود شرایط مستلزم راهبردهای جامع شامل طراحی فضاهای عمومی مناسب، توسعه مراکز بهداشتی محلی، مسیرهای پیاده‌روی ایمن، برنامه‌های فرهنگی و آموزشی و تقویت شبکه‌های اجتماعی محلی برای سالمندان ساکن محله عسگرخان ارومیه است.