دانشگاه تبریز
فهرست نشریات دارای اعتبار وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC)

 آمار

تعداد نشریات45
تعداد شماره‌ها1,469
تعداد مقالات17,958
تعداد مشاهده مقاله58,288,562
تعداد دریافت فایل اصل مقاله19,748,049
عبدلی, محمد حسن, فرهمند, یونس, پنجه, معصومعلی. (1404). جایگاه هویت ایرانی در اندیشۀ مهدی بازرگان: تحلیلی تاریخی-مفهومی. سامانه مدیریت نشریات علمی, 2(1), 177-198. doi: 10.22034/ihc.2025.68387.1077
محمد حسن عبدلی; یونس فرهمند; معصومعلی پنجه. "جایگاه هویت ایرانی در اندیشۀ مهدی بازرگان: تحلیلی تاریخی-مفهومی". سامانه مدیریت نشریات علمی, 2, 1, 1404, 177-198. doi: 10.22034/ihc.2025.68387.1077
عبدلی, محمد حسن, فرهمند, یونس, پنجه, معصومعلی. (1404). 'جایگاه هویت ایرانی در اندیشۀ مهدی بازرگان: تحلیلی تاریخی-مفهومی', سامانه مدیریت نشریات علمی, 2(1), pp. 177-198. doi: 10.22034/ihc.2025.68387.1077
عبدلی, محمد حسن, فرهمند, یونس, پنجه, معصومعلی. جایگاه هویت ایرانی در اندیشۀ مهدی بازرگان: تحلیلی تاریخی-مفهومی. سامانه مدیریت نشریات علمی, 1404; 2(1): 177-198. doi: 10.22034/ihc.2025.68387.1077

جایگاه هویت ایرانی در اندیشۀ مهدی بازرگان: تحلیلی تاریخی-مفهومی

تاریخ فرهنگ ایران
دوره 2، شماره 1، فروردین 1404، صفحه 177-198    اصل مقاله (2.05 M)
نوع مقاله: مقاله پژوهشی Released under (CC BY-NC 4.0) license I Open Access I
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22034/ihc.2025.68387.1077
نویسندگان
محمد حسن عبدلی1؛ یونس فرهمند* 2؛ معصومعلی پنجه3
1دانشجوی دکتری تاریخ اسلام واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی. تهران. ایران
2دانشیار بخش تاریخ و باستانشناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3استادیار بخش تاریخ و باستان شناسی. واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
چکیده
نواندیشان مسلمان، در واکنش‌ به دوگانۀ «غرب‌گرایی» و «ملی‌گرایی»، راهی سوم را برگزیدند که بر هویت توأمانِ ایرانی و اسلامی با رویکردی نو و رحمانی تأکید داشت. در «راه سوم»، گرایش‌هایی گونه‌گون در رویارویی با علوم جدید وجود دارد؛ از جمله، گرایش انطباقی مبنی بر همبستگی با هویت ذاتی یا سودمندی در پذیرش و سازگاری با آن علوم. مهدی بازرگان با خاستگاهی مذهبی، به این راه سوم روی‌آورد. پرسش اساسی این است که جایگاه ایران و هویت ایرانی در اندیشۀ بازرگان چگونه است و او به مؤلفه‌های هویت ایرانی تا چه اندازه توجه ‌کرده است‌؟ این پژوهش، با روش تاریخی از نوع عِلّی با رویکرد توصیفی-تحلیلی، بر آن است تا اندیشۀ فردی شاخص از نواندیشی دینی دربارۀ ایران و هویت ایرانی را تبیین‌ و مراتب متفاوت «ایران‌ورزی» یا «ایران‌گرایی» بازرگان را در گذر زمان، مشخص‌ کند. یافته‌های این مطالعه نشان‌ می‌دهد که در مرحله‌ای، ایران نزد بازرگان وسیله‌ای برای تحقق آرمان‌های اسلامی بوده که این پژوهش، آن را «ایران‌ورزی» نامیده است؛ و در مرحله‌ای دیگر، از اولویت منافع ملی ایران سخن ‌می‌گفت که می‌توان آن را «ایران‌گرایی» نامید. با وجود این و با توجه به بسترها و زمینه‌های اجتماعی و سیاسیِ دوران بازرگان، این امر، ‌به ارائۀ نظریه‌ای منسجم دربارۀ ایران و مسئلۀ ایران منجر نگشت؛ و چگونگیِ اولویت‌بندی دوگانۀ ایران و اسلام در نظام فکری وی حل نشد. این موضوع، با مبنای فرایند نواندیشی دینی نیز که خواهانِ تلفیق عناصر ملی و مذهبی بود، هم‌خوانی نداشت و ساختار اندیشۀ بازرگان را نامنسجم‌ کرد.
کلیدواژه‌ها
تاریخ ایران؛ هویت ایرانی؛ هویت ملی؛ نواندیشی دینی؛ مهدی بازرگان
مراجع
 

  1. آبراهامیان، یرواند (1389). تاریخ ایران مدرن، ترجمۀ محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی.
  2. ابراهیمی حصاری, مرضیه و گلشنی, سیدعلیرضا . (1403). بازتاب اهمیت آتش درمانی در ایران دوران باستان (با محوریت متون زرتشتی). تاریخ فرهنگ ایران. 2(1): 187-175.
  3. احمدی، حمید (1359). «مقدمۀ مترجم»، در: خدوری، مجید، تجدید حیات سیاسی اسلام از سیدجمال تا اخوان‌المسلمین، نقد و ترجمۀ حمید احمدی، تهران: الهام.
  4. احمدی، حمید (1382الف). «هویت ملی ایرانی در گسترۀ تاریخ»، مطالعات ملی، سال 4، شمارۀ 1.
  5. احمدی، حمید (1382ب). «هویت ملی ایرانی: بنیادها، چالشها و بایسته‌ها»، نامۀ پژوهش فرهنگی، سال 7، شمارۀ 6.
  6. اشرف، احمد (1372). «هویت ایرانی»، گفتگو، شمارۀ 3.
  7. اشرف، احمد (1402). هویت ایرانی: از دوران باستان تا پایان پهلوی، ترجمه و تدوین حمید احمدی، تهران: نی.
  8. اقبال آشتیانی، عباس (1380). «تاریخ ایران میانه»، در: پیرنیا، حسن؛ اقبال آشتیانی، عباس؛ عاقلی، باقر، تاریخ ایران، تهران: نامک.
  9. بازرگان، عبدالعلی (1381). خاطراتی از پیشگامان، تهران: شرکت سهامی انتشار.
  10. بازرگان، مهدی (1343). «مقدمه»، در: زیگفرید، آندره، روح ملتها، ترجمۀ احمد آرام، تهران: شرکت سهامی انتشار.
  11. بازرگان، مهدی (1378). پا به پای وحی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
  12. بازرگان، مهدی (1378-1398). مجموعۀ آثار (1-33)، تهران: بنیاد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان، شرکت سهامی     انتشار و قلم.
  13. برزین، سعید (1374). زندگینامۀ سیاسی مهندس مهدی بازرگان، تهران: نشر مرکز.
  14. بروجردی، مهرزاد (1387). روشنفکران ایرانی و غرب: سرگذشت نافرجام بومی‌گرایی، ترجمۀ جمشید شیرازی، تهران: فرزان روز.
  15. بهروز، مازیار (1381). شورشیان آرمانخواه: ناکامی چپ در ایران، ترجمۀ مهدی پرتوی، تهران: ققنوس.
  16. پاشائی, سجاد و شیرمحمدزاده, محسن . (1403). فرهنگ ورزش زورخانه‌ای: بازتابی از تاریخ، هویت و پهلوان ایران. تاریخ فرهنگ ایران. 2(1): 42-30. doi: 10.22034/ihc.2022.19233
  17. تورگای، ا. اونر (1391). «ملت(2)»، در: اسپوزیتو، جان ل.، دایرۃالمعارف جهان نوین اسلام، ترجمه، تحقیق و تعلیق حسن طارمی، محمد دشتی، مهدی دشتی، تهران: کنگره و کتاب مرجع.
  18. جهانبخش، فروغ (1383). اسلام، دموکراسی و نوگرایی دینی در ایران (2000-1953) از بازرگان تا سروش، ترجمۀ جلیل پروین، تهران: گام نو.
  19. حسنی‌فر، عبدالرحمن و عباس‌زاده مرزبالی، مجید (1400). «مسئلۀ هویت ملی ایران در گذر تاریخ»، جستارهای سیاسی معاصر، سال 12، شمارۀ 3.
  20. حسینی، کاظم؛ صدرا، علیرضا و شیرودی، مرتضی (1395). «مشروعیت تطبیقی در اندیشۀ سکولاریستی ایران معاصر (با تأکید بر دیدگاه‌های مهدی بازرگان، عبدالکریم سروش، حائری یزدی)»، سیاست، سال 3، شمارۀ 9.
  21. خدوری، مجید (1359). تجدید حیات سیاسی اسلام از سیدجمال تا اخوان‌المسلمین، نقد و ترجمۀ حمید احمدی، تهران: الهام.
  22. درّاج، منوچهر (1388). «بازرگان، مهدی»، در: اسپوزیتو، جان ل.، دایرۃالمعارف جهان نوین اسلام، ترجمه، تحقیق و تعلیق حسن طارمی، محمد دشتی، مهدی دشتی، تهران: کنگره و کتاب مرجع.
  23. دهخدا، علی‌اکبر (1373). لغت‌نامۀ دهخدا، زیر نظر محمد معین و سیدجعفر شهیدی، تهران: دانشگاه تهران.
  24. رحمانی، تقی (1384الف). روشنفکران مذهبی و عقل مدرن، تهران: قلم.
  25. رحمانی، تقی (1384ب). «نقد بازرگان، پدر روشن‌فکری مذهبی ایران»، بازتاب اندیشه، شمارۀ 71.
  26. ریچارد، یان (1377). «تفکر معاصر شیعی»، در: کدی، نیکی آر.، ریشه‌های انقلاب ایران، ترجمۀ عبدالرحیم گواهی، تهران: قلم.
  27. ژوبر، پ.آ (1322). مسافرت به ارمنستان و ایران، ترجمۀ محمود هدایت، تهران: تابان.
  28. سروش، عبدالکریم (1376). مدارا و مدیریت، تهران: صراط.
  29. شهابی، ه. ای. (1391). «نهضت آزادی ایران»، در: اسپوزیتو، جان ل.، دایرۃالمعارف جهان نوین اسلام، ترجمه، تحقیق و تعلیق حسن طارمی، محمد دشتی، مهدی دشتی، تهران: کنگره و کتاب مرجع.
  30. علیپور سیلاب, جواد و سالمی قریچه, فاطمه . (1403). جایگاه روش درمانی فصد در فرهنگ سلامت ایران عصر صفوی. تاریخ فرهنگ ایران 1(1): 142-125.
  31. علیجانی، رضا (1380). رند خام، تهران: شادگان.
  32. عنایت، حمید (1372). اندیشۀ سیاسی در اسلام معاصر، ترجمۀ بهاء‌الدین خرمشاهی، تهران: خوارزمی.
  33. فوران، جان (1377). مقاومت شکننده: تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سالهای پس از انقلاب اسلامی، ترجمۀ احمد تدین، تهران: رسا.
  34. کاظمی، عباس (1383). جامعه‌شناسی روشنفکری دینی در ایران، تهران: طرح نو.
  35. کدی، نیکی آر. (1377). ریشه‌های انقلاب ایران، ترجمۀ عبدالرحیم گواهی، تهران: قلم.
  36. کلانتر مهرجردی، علیرضا و صولتی، حسین (1397). «اسلام‌گرایی به مثابه هویت سیاسی نوین در عصر پهلوی»، پژوهش‌های سیاسی و بین‌المللی، سال 9، شمارۀ 34.
  37. گروه پژوهش‌های تاریخ قلم (1381الف). با پیشگامان آزادی: زندگینامۀ دکتر یدالله سحابی، تهران: قلم.
  38. گروه پژوهش‌های تاریخ قلم (1381ب). با پیشگامان آزادی: زندگینامۀ مهندس مهدی بازرگان، تهران: قلم.
  39. لامعی، شعبانعلی (1376). حکایتهایی از زندگی مهندس بازرگان، تهران: قلم.
  40. میرسپاسی، علی (1384). تأملی در مدرنیتۀ ایرانی: بحثی دربارۀ گفتمان‌های روشنفکری و سیاست مدرنیزاسیون در ایران، ترجمۀ جلال توکلیان، تهران: طرح نو.
  41. نجاتی، غلامرضا (1375). شصت سال خدمت و مقاومت: خاطرات مهندس مهدی بازرگان در گفتگو با سرهنگ غلامرضا نجاتی، تهران: رسا.
  42. نکوروح، محمود (1378). در جستجوی هویتی تازه، تهران: چاپخش.
  43. یوسفی اشکوری، حسن (1376). در تکاپوی آزادی: سیری در زندگی، آثار و افکار مهندس مهدی بازرگان، تهران: قلم.
  44. یوسفی اشکوری، حسن (1378). نوگرایی دینی: نقد و بررسی جنبش اسلامی معاصر، تهران: قصیده.
  45. یوسفی اشکوری، حسن (1400). دین و قدرت: گذری شتابان از فراز چهارده قرن، بُن آلمان: نشر الکترونیکی.
  46. یوسفی اشکوری، حسن (1401). مروری بر تاریخ اصلاح دینی در ایران معاصر، بُن آلمان: نشر الکترونیکی.
  47. یوسفی اشکوری، حسن (1403). اسلام، جامعه و سیاست در قرن چهادهم خورشیدی، بُن آلمان: نشر الکترونیکی.

 

آوانگاری منابع

  1. Ābrāhāmiyān, Yervand. (1389). Tārīkh-e Īrān-e Modern. Trans. Moḥammad-Ebrāhīm Fattāḥī. Tehran: Nī.
  2. Ebrāhīmī Ḥeṣārī, Marziyeh & Golshanī, Seyyed ʿAlī-Reżā. (1403). “Bāztāb-e Ahamiyyat-e Ātash-Darmānī dar Īrān-e Dūrān-e Bāstān (bā Meḥvariyyat-e Motūn-e Zartoštī).” Tārīkh-e Farhang-e Īrān, 2(1), 175–187.
  3. Aḥmadī, Ḥamīd. (1359). “Moqaddame-ye Motarjem.” In: Khodūrī, Majīd, Tajdīd-e Ḥayāt-e Sīyāsī-ye Eslām az Seyyed Jamāl tā Ekhvān al-Muslimīn. Tehran: Elhām.
  4. Aḥmadī, Ḥamīd. (1382a). “Hoviyyat-e Mellī-ye Īrānī dar Gostaresh-e Tārīkh.” Moṭāleʿāt-e Mellī, 4(1).
  5. Aḥmadī, Ḥamīd. (1382b). “Hoviyyat-e Mellī-ye Īrānī: Bonyādhā, Chālesh-hā va Bāyesteh-hā.” Nāmeh-ye Pazhūhesh-e Farhangī, 7(6).
  6. Ashraf, Aḥmad. (1372). “Hoviyyat-e Īrānī.” Goft-o-gū, No. 3.
  7. Ashraf, Aḥmad. (1402). Hoviyyat-e Īrānī: az Dūrān-e Bāstān tā Pāyān-e Pahlavī. Trans. & ed. Ḥamīd Aḥmadī. Tehran: Nī.
  8. Eqbāl Āshtiyānī, ʿAbbās. (1380). “Tārīkh-e Īrān-e Miyāneh.” In: Pīrniyā, Ḥasan; Eqbāl Āshtiyānī, ʿAbbās; ʿĀqelī, Bāqer, Tārīkh-e Īrān. Tehran: Nāmak.
  9. Bāzargān, ʿAbd-al-ʿAlī. (1381). Khāṭerātī az Pīshgāmān. Tehran: Sherkat-e Sahāmī-ye Enteshār.
  10. Bāzargān, Mahdī. (1343). “Moqaddame.” In: Siegfried, André, Rūḥ-e Mellat-hā. Trans. Aḥmad Ārām. Tehran: Sherkat-e Sahāmī-ye Enteshār.
  11. Bāzargān, Mahdī. (1378). Pā be Pā-ye Vaḥy. Tehran: Daftar-e Nashr-e Farhang-e Eslāmī.
  12. Bāzargān, Mahdī. (1378–1398). Majmūʿe-ye Āthār (1–33). Tehran: Bonyād-e Farhangī-ye Mohandes Mahdī Bāzargān.
  13. Barzīn, Saʿīd. (1374). Zendegī-nāmeh-ye Sīyāsī-ye Mohandes Mahdī Bāzargān. Tehran: Nashr-e Markaz.
  14. Borūjerdī, Mehrzād. (1387). Rowshanfekrān-e Īrānī va Gharb. Trans. Jamshīd Shīrāzī. Tehran: Farzān Rūz.
  15. Behruz, Māziyār. (1381). Shūreshiyān-e Ārmāngarā. Trans. Mahdī Partavī. Tehran: Qoqnūs.
  16. Pāshāʾī, Sajjād & Shīr-Moḥammadzādeh, Moḥsen. (1403). “Farhang-e Varzesh-e Zūrkhāneh-ī.” Tārīkh-e Farhang-e Īrān, 2(1), 30–42.
  17. Turgay, E. Öner. (1391). “Mellat (2).” In: Esposito, John L., Dāyerat al-Maʿāref-e Jahān-e Nowīn-e Eslām. Tehran.
  18. Jahānbakhsh, Forūgh. (1383). Eslām, Demokrasī va Nowgarāyī-ye Dīnī dar Īrān. Trans. Jalīl Parvīn. Tehran: Gām-e Now.
  19. Ḥasanīfar, ʿAbd-al-Raḥmān & ʿAbbāszādeh Marzbālī, Majīd. (1400). “Masʾale-ye Hoviyyat-e Mellī-ye Īrān dar Gozar-e Tārīkh.” Jostār-hā-ye Sīyāsī-ye Moʿāṣer, 12(3).
  20. Ḥoseynī, Kāẓem; Ṣadrā, ʿAlī-Reżā; Shīrūdī, Mortażā. (1395). “Mashrūʿiyyat-e Taṭbīqī dar Andīshe-ye Sekūlārīstī.” Sīyāsat, 3(9).
  21. Khodūrī, Majīd. (1359). Tajdīd-e Ḥayāt-e Sīyāsī-ye Eslām az Seyyed Jamāl tā Ekhvān al-Muslimīn. Trans. Ḥamīd Aḥmadī. Tehran: Elhām.
  22. Darrāj, Manūchehr. (1388). “Bāzargān, Mahdī.” In: Dāyerat al-Maʿāref-e Jahān-e Nowīn-e Eslām. Tehran.
  23. Dehkhodā, ʿAlī-Akbar. (1373). Loghat-nāmeh-ye Dehkhodā. Tehran: University of Tehran.
  24. Raḥmānī, Taqī. (1384a). Rowshanfekrān-e Mazhabī va ʿAql-e Modern. Tehran: Qalam.
  25. Raḥmānī, Taqī. (1384b). “Naqd-e Bāzargān.” Bāztāb-e Andīsheh, No. 71.
  26. Richard, Yann. (1377). “Tafakkor-e Moʿāṣer-e Shīʿī.” In: Keddie, Nikki R., Rīsheh-hā-ye Enghelāb-e Īrān. Tehran: Qalam.
  27. Jaubert, P. A. (1322). Mosāferat be Armenestān va Īrān. Trans. Maḥmūd Hedāyat. Tehran: Tābān.
  28. Sorūsh, ʿAbd-al-Karīm. (1376). Modārā va Modīriyyat. Tehran: Ṣerāṭ.
  29. Shahābī, H. E. (1391). “Nahżat-e Āzādī-ye Īrān.” In: Dāyerat al-Maʿāref-e Jahān-e Nowīn-e Eslām. Tehran.
  30. ʿAlīpūr Sīlāb, Javād & Sālemī Qarīcheh, Fāṭemeh. (1403). “Jāygāh-e Ravesh-e Darmānī-ye Faṣd.” Tārīkh-e Farhang-e Īrān, 1(1), 125–142.
  31. ʿAlījānī, Reżā. (1380). Rand-e Khām. Tehran: Shādegān.
  32. ʿEnāyat, Ḥamīd. (1372). Andīsheh-ye Sīyāsī dar Eslām-e Moʿāṣer. Trans. Bahāʾ al-Dīn Khorramshāhī. Tehran: Khārazmī.
  33. Forān, John. (1377). Moqāvemat-e Shekanandeh. Trans. Aḥmad Tadayyon. Tehran: Rasā.
  34. Kāẓemī, ʿAbbās. (1383). Jāmeʿe-shenāsī-ye Rowshanfekrī-ye Dīnī dar Īrān. Tehran: Ṭarḥ-e Now.
  35. Keddie, Nikki R. (1377). Rīsheh-hā-ye Enghelāb-e Īrān. Trans. ʿAbd-al-Raḥīm Gavāhī. Tehran: Qalam.
  36. Kalāntar Mehrjerdī, ʿAlī-Reżā & Ṣūlatī, Ḥosayn. (1397). “Eslām-gerāyī be Mesābeh-ye Hoviyyat-e Sīyāsī.” Pazhūhesh-hā-ye Sīyāsī va Beyn-al-Melalī, 9(34).
  37. Gorūh-e Pazhūhesh-hā-ye Tārīkh-e Qalam. (1381a). Bā Pīshgāmān-e Āzādī: Zendegī-nāmeh-ye Dr. Yadollāh Saḥābī. Tehran: Qalam.
  38. Gorūh-e Pazhūhesh-hā-ye Tārīkh-e Qalam. (1381b). Bā Pīshgāmān-e Āzādī: Zendegī-nāmeh-ye Mohandes Mahdī Bāzargān. Tehran: Qalam.
  39. Lāmeʿī, Shaʿbān-ʿAlī. (1376). Ḥekāyat-hāʾī az Zendegī-ye Mohandes Bāzargān. Tehran: Qalam.
  40. Mīrspāsī, ʿAlī. (1384). Taʾammolī dar Modernīte-ye Īrānī. Trans. Jalāl Tavakkoliyān. Tehran: Ṭarḥ-e Now.
  41. Najātī, Gholām-Reżā. (1375). Shast Sāl Khedmat va Moqāvemat. Tehran: Rasā.
  42. Nekūrūḥ, Maḥmūd. (1378). Dar Jostojū-ye Hoviyyatī Tāzeh. Tehran: Chāpakhsh.
  43. Yūsofī Eshkavarī, Ḥasan. (1376). Dar Takāpū-ye Āzādī. Tehran: Qalam.
  44. Yūsofī Eshkavarī, Ḥasan. (1378). Nowgarāyī-ye Dīnī. Tehran: Qaṣīdeh.
  45. Yūsofī Eshkavarī, Ḥasan. (1400). Dīn va Qodrat. Bonn, Germany: Nashr-e Elektronīkī.
  46. Yūsofī Eshkavarī, Ḥasan. (1401). Morūrī bar Tārīkh-e Eṣlāḥ-e Dīnī dar Īrān-e Moʿāṣer. Bonn, Germany: Nashr-e Elektronīkī.
  47. Yūsofī Eshkavarī, Ḥasan. (1403). Eslām, Jāmeʿeh va Sīyāsat dar Qarn-e Chahārdahom-e Khorshīdī. Bonn, Germany: Nashr-e Elektronīkī.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 416
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 185


سامانه مدیریت نشریات علمی. قدرت گرفته از سیناوب