| تعداد نشریات | 45 |
| تعداد شمارهها | 1,531 |
| تعداد مقالات | 18,644 |
| تعداد مشاهده مقاله | 61,332,622 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 22,090,917 |
تحلیل ناهمگونی فضایی برخورداری از خدمات بهداشتی- درمانی با استفاده از تکنیک ترکیب خطی وزنی مبتنی بر رویکرد ROC روش رتبه بندی (مطالعه موردی: محلات شهر اردبیل ) | ||
| فضای شهری و حیات اجتماعی | ||
| دوره 4، شماره 15، بهمن 1404، صفحه 82-64 اصل مقاله (1.57 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله علمی و پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22034/jprd.2025.65915.1183 | ||
| نویسندگان | ||
| غلامرضا مختاری اصل؛ محمدتقی معصومی* ؛ رسول صمدزاده | ||
| گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، ایران | ||
| چکیده | ||
| خدمات بهداشتی درمانی از اهمیت خاصی برخوردار بوده و دسترسی به آن پیشزمینه ایجاد عدالت در جامعه است. هدف تحقیق حاضر تحلیل ناهمگونی فضایی در برخورداری از خدمات بهداشتی – درمانی بوده و روش تحقیق آن نیز توصیفی – تحلیلی میباشد. در این پژوهش برای تحلیل ناهمگونی فضایی ابتدا اطلاعات مکانی و توصیفی مربوط به نه شاخص در حوزه بهداشت و درمان در شهر اردبیل جمعآوری و با استفاده از پایگاه داده OSM بهروز گردید. در مرحله بعد متغیرها با جمعیت محلات شهر استانداردسازی و تبدیل به شاخص گردیده و سپس وزن شاخصها با استفاده از رویکرد ROC روش رتبهبندی محاسبه شده است، در مرحله آخر نیز از مدل تصمیمگیری چندمعیاره WLC برای تلفیق لایهها استفاده شده است. نتیجه به دست آمده نشان داد که ناهمگونی فضایی شدیدی در بین محلات و مناطق شهرداری شهر اردبیل در برخورداری از خدمات بهداشتی – درمانی وجود دارد، بهطوریکه منطقه 1 شهرداری که منطبق با مرکز جغرافیایی شهر میباشد وضعیت بسیار بهتری در برخورداری از خدمات دارد بهطوریکه 45 درصد جمعیت این منطقه ساکن در 5 محله در وضعیت بسیار برخوردار قرار دارد. در مقابل مناطق 4 و 5 شهرداری دارای وضعیت نامطلوبی در برخورداری از خدمات بهداشتی میباشد و به ترتیب 81 و 73 درصد جمعیت این مناطق در وضعیت بسیار محروم قرار دارند. از کل محلات شهر نیز 12 محله خیلی محروم، 15 محله محروم، 12 محله متوسط، 7 محله برخوردار و 5 محله در وضعیت بسیار برخوردار قرار دارد. | ||
تازه های تحقیق | ||
یکی از نیازهای اساسی جوامع شهری نیاز به دسترسی مناسب به خدمات بهداشتی و درمانی است که ضروری است بر پایه توزیع مناسب این خدمات و امکانات در دسترس شهروندان مدیریت شود. در پژوهش حاضر هدف تحلیل ناهمگونی فضایی در برخورداری و توزیع خدمات بهداشتی – درمانی با استفاده از تکنیک ترکیب خطی و وزنی مبتنی بر رویکرد ROC در شهر اردبیل بوده است. نتایج به دست آمده از تحقیق حاکی از عدم توزیع مناسب خدمات بهداشتی مابین مناطق و محلات شهری اردبیل است. در رتبهبندی محلات بر اساس میزان برخورداری از خدمات بهداشتی که با وزن برابر شاخصها و تخصیص امتیاز به آنها صورتگرفته است، عدم برخورداری مناسب مناطق از خدمات بهداشتی درمانی کاملاً واضح و مشخص شده است. بهطوریکه بر اساس نقشهها و جدول وضعیت مناطق پنجگانه بر اساس وزن برابر محلات منطقه 1 بیشتر برخوردار بوده و هرچقدر مرکز شهر به سمت نواحی جنوبی را بررسی کنیم نشان از برخوردار بودن این مناطق میباشد. در صورتی که محلات موجود در مناطق 4 و 5 شهری کاملاً در وضعیت نامطلوبی است. البته در روش وزندهی تخصیص امتیاز این وضعیت بسیار بدتر میباشد؛ اما با توجه به اهمیت بالای رویکرد Roc در مقایسه با سه رویکرد RS، RE و RR که در منابع مختلف به آن اشاره شده است و همچنین محدودیتی که در ارائه همه مطالب و محاسبات وجود دارد از بین چهار رویکرد روش رتبهبندی مورد استفاده در تحقیق تنها به تحلیل خروجی حاصل از روش مرکز مرتبهای اکتفا شده است و صحت سنجی در منابع علمی متعدد نیز نشان داده که بیشتر از رویکرد مرکز مرتبهای در وزندهی استفاده میشود نتایج به دست آمده با این رویکرد نشان میدهد که شهر اردبیل در توزیع خدمات بهداشتی و درمانی کاملاً ناهمگون بوده و محلات و مناطق در برخورداری از خدمات وضعیت مشابهی ندارند، بهطوریکه شمال، غرب و شرق شهر در وضعیت مناسب نمیباشد، اما مرکز شهر که جزو منطقه 1 شهرداری میباشد دارای وضعیت قابلقبولی است و هر چقدر به ناحیه جنوبی وارد شویم همین مسئله وجود دارد. علت برخورداری از توزیع امکانات در شهر اردبیل در نواحی 1 و 2 شهرداری به چند دلیل میتواند اتفاق افتاده باشد. اولین دلیل را میتوان وجود مطبهای پزشکی در محله سرچشمه اردبیل ذکر نمود که دقیقاً در مرکز شهر و در منطقه 1 بوده و بیشتر داروخانهها و آزمایشگاهها هم در همین منطقه میباشد. دومین دلیل این وضعیت بهخصوص در ناحیه جنوبی شهر اردبیل در مناطق 1 و 2 شهرداری به دلیل وجود خدمات بهداشتی و درمانی است که به علت احداث بیمارستانهای بوعلی، علوی، امام خمینی، قائم و ایثار میباشد که در طول یک خیابان در ساحل رودخانه بالخلوچای در مرکز شهر تا ناحیه جنوبی شهر بوده و امکاناتی مانند ساختمان پزشکان، مرکز اورژانس، آزمایشگاهها و داروخانهها نیز در همین مسیر واقع شدهاند. در نتیجه این توزیع خدمات بهصورت کاملاً ناهمگون به چشم میخورد. در این بین مناطق 4 و 5 شهرداری وضعیتی کاملاً نامطلوب داشته و این مسئله نشان میدهد که توزیع امکانات بهداشتی و درمانی در مرکز شهر بوده و محلات و مناطق در حاشیه شهر و فاصله دار با مرکز شهر فاقد امکانات و خدمات بهداشتی و درمانی میباشند. اهمیت در توزیع خدمات و امکانات زمانی روشن میشود که بدانیم هرچقدر از لحاظ کمی و کیفی در سطح شهر توزیع خدمات بهتر و بیشتر باشد نشان از سطح بالایی از توسعه شهری در مناطق، در شاخص دسترسی به خدمات بهداشتی و درمانی خواهد بود و توازن در ارائه این خدمات نه تنها در بحث سلامتی شهروندان بلکه در مسائل شهری نیز کاملاً اثرگذار خواهد بود. | ||
| کلیدواژهها | ||
| ناهمگونی فضایی؛ خدمات بهداشتی درمانی؛ WLC؛ اردبیل | ||
| اصل مقاله | ||
|
خدمات بهداشتی درمانی با توجه به نقش مهم خود در ارتقای سلامت جامعه و افزایش کیفیت زندگی از اهمیت خاصی برخوردار است، به همین جهت دسترسی به خدمات بهداشتی و درمانی پیشزمینه ایجاد عدالت در جامعه است و حق برخورداری از مراقبتهای بهداشتی و درمانی باعث ایجاد فرصتهای برابر در جامعه خواهد شد. هدف تحقیق حاضر تحلیل ناهمگونی فضایی در برخورداری از خدمات بهداشتی – درمانی بوده و روش تحقیق آن نیز توصیفی – تحلیلی میباشد. در این پژوهش برای تحلیل ناهمگونی فضایی ابتدا اطلاعات مکانی و توصیفی مربوط به نه شاخص در حوزه بهداشت و درمان در شهر اردبیل جمعآوری و با استفاده از پایگاه داده OSM بهروز گردید. در مرحله بعد متغیرها با جمعیت محلات شهر استانداردسازی و تبدیل به شاخص گردیده و سپس وزن شاخصها با استفاده از رویکرد ROC روش رتبهبندی محاسبه شده است، در مرحله آخر نیز از مدل تصمیمگیری چندمعیاره WLC برای تلفیق لایهها استفاده شده است. نتیجه به دست آمده نشان داد که ناهمگونی فضایی شدیدی در بین محلات و مناطق شهرداری شهر اردبیل در برخورداری از خدمات بهداشتی – درمانی وجود دارد، بهطوریکه منطقه 1 شهرداری که منطبق با مرکز جغرافیایی شهر میباشد وضعیت بسیار بهتری در برخورداری از خدمات دارد بهطوریکه 45 درصد جمعیت این منطقه ساکن در 5 محله در وضعیت بسیار برخوردار قرار دارد. در مقابل مناطق 4 و 5 شهرداری دارای وضعیت نامطلوبی در برخورداری از خدمات بهداشتی میباشد و به ترتیب 81 و 73 درصد جمعیت این مناطق در وضعیت بسیار محروم قرار دارند. از کل محلات شهر نیز 12 محله خیلی محروم، 15 محله محروم، 12 محله متوسط، 7 محله برخوردار و 5 محله در وضعیت بسیار برخوردار قرار دارد. | ||
| مراجع | ||
|
احمدی، سجاد، صبوری خواه، حمید، درویشی، هدایتالله، جباری، حبیب. (1393). تحلیل فضایی برخورداری استانهای ایران در شاخصهای سلامت. فصلنامه علمی برنامهریزی منطقهای، 4(شماره 14)، 31-44. آراسته، مژگان، خاکپور، براتعلی، رهنما، محمدرحیم، حیدری تاشه کبود، اکبر (1397). بررسی و تحلیل عدالت فضایی برخورداری از خدمات عمومی شهری با استفاده از مدل موریس)مطالعه موردی: نواحی منطقه ده مشهد، سیزدهمین کنفرانس بین المللی عمران معماری و مدیریت شهری، مشهد،12-1. اسدی احمد، کلاته میمری رقیه. (1401) تحلیلی بر توزیع فضایی خدمات شهری با محوریت عدالت اجتماعی و تأکید بر رضایت شهروندان (موردمطالعه: منطقه ۱۱ مشهد) تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 22(64)، 179-163. امام قلیپور، سارا، شیرانی فرادنبه، رضا (1396). وضعیت دسترسی به خدمات سلامت در استان کرمان، مجله بهداشت و توسعه، 6(2)، 123-132. باقری، بهنام، معصومی، محمدتقی. (1403). شناسایی هستههای محروم از خدمات شهری آتشنشانی با استفاده از تکنیکهای مبتنی بر «Network Analysis» (نمونۀ موردی: شهر اردبیل). جغرافیا و آمایش شهری منطقهای، 14(53)، 179-202. برندک، فرهاد. (1396). بررسی عدالت در سلامت با هدف دستیابی به دسترسی یکسان شهروندان به مراکز بهداشتی - درمانی (مطالعه موردی: شهر اردبیل). مطالعات برنامهریزی سکونتگاههای انسانی (چشمانداز جغرافیایی)، 12(4 (پیاپی 41))، 973-983. حاتمی نژاد، حسین، مهدیان بهنمیری، معصومه، و مهدی، علی. (1391). بررسی و تحلیل عدالت فضایی برخورداری از خدمات بهداشتی - درمانی با استفاده از مدلهای Morris Topsis و Taxonomy مطالعه موردی: شهرستانهای استان مازندران. آمایش جغرافیایی فضا، 2(5)، 76-97. دواتگر خرسند، المیرا؛ رحیمی، اکبر (1403)، بررسی کیفیت فضاهای عمومی محلات مسکونی شهر تبریز از دیدگاه ساکنین با استفاده از تحلیل لکههای داغ و شاخص موران، نشریه فضای شهری و حیات اجتماعی، سال 3، شماره 9، صص 57-71. رخشانی نسب، حمیدرضا، آذری طبس، خدیجه، سلیمانی دامنه، مجتبی. (1403). ارزیابی و تحلیل توزیع فضایی شاخص های خدمات بهداشت و درمان با تأکید بر عدالت اجتماعی (مطالعه موردی: شهرستانهای استان خراسان جنوبی). فصلنامه علمی پژوهش های بوم شناسی شهری، 15(4)، 1-20. ساسان پور، فرزانه، مصطفوی صاحب، سوران، و احمدی، مظهر. (1394). تحلیل نابرابری فضایی در برخورداری از کاربری های خدمات شهری (مطالعه موردی: نواحی 22 گانه شهر سنندج). پژوهش و برنامه ریزی شهری، 6(23)، 95-114. سرایدار، نگین، سعیدی رضوانی، نوید، زیاری، کرامت اله (1401). تحلیل توزیع فضایی مراکز خدمات بهداشتی درمانی مطالعه موردی: شهر اراک. مجله شهر پایدار، 6(1)، 89-109. صفری، کرم، عبداللهزاده طرف، اکبر، موسوی، میرسعید، و فرامرزی اصل، مهسا. (1400). ارزیابی معیار عدالت فضایی در توزیع مکانی خدمات درمانی-بهداشتی شهرهای ایرانی-اسلامی؛ مطالعه موردی ارومیه. تحقیقات جغرافیایی، 36(3 (پیاپی 141) )، 341-355. قاسمی، مسلم؛ رضایی، محمدرضا؛ رستمزاده، میترا (1402)، تحلیل فضایی کاربریها در مناطق شهری (مطالعه موردی: منطقه تاریخی شهر یزد)، نشریه فضای شهری و حیات اجتماعی، سال 2، شماره 4، صص 20-1. مردانی، سمیرا، شهبازبگیان، محمدرضا (1404)، تحلیل فضایی توسعه پایدار منطقه ژئوپلیتیک مکران مبتنی بر رویکرد همبست آب، غذا، انرژی با استفاده از شبیهسازی سیستمی(مطالعه موردی: شهرستان میناب)، دوره 21، شماره 1، صص: 143-176. https://doi.org/10.22034/igq.2024.437048.1835 مصیبزاده، علی؛ بقائی، مریم (1401)، تبیین وضعیت برخورداری و نحوه توزیع فضای سبز در مناطق شهری با رویکرد عدالت فضایی (نمونه موردی: مناطق پنجگانه شهر ارومیه)، نشریه فضای شهری و حیات اجتماعی، سال 2، شماره 4، صص 57-71. معصومی، محمدتقی. (1403). مدلسازی نامانایی فضایی اثرگذاری متغیرهای کلیدی مؤثر بر توزیع فضایی مدارس با استفاده از رگرسیون وزنی جغرافیایی (نمونۀ موردی: شهراردبیل). جغرافیا و آمایش شهری منطقهای، 14(52)، 195-216. یاری حصار، ارسطو و محمدی، چنور. (1402). سنجش و اولویتبندی مناطق پنجگانه شهر اردبیل بر اساس شاخصهای شهر خلاق. جغرافیا و روابط انسانی، 6(3)، 284-303. یزدانی، محمدحسن، سیدین، افشار، جامی اودولو، مریم. (1403). ارزیابی دهستانهای استان اردبیل در برخورداری از خدمات بهداشتی – درمانی با رویکرد عدالت فضایی. جغرافیا و توسعه فضایی، 1(1)، 15-31. یغفوری، حسین، قاسمی، سجاد، رحمانی، ملیحه. (1396). بررسی عدالت فضایی در توزیع خدمات، با تأکید بر مدیریت شهری (موردمطالعه: محلات منطقه 19 تهران). اولین کنفرانس بینالمللی و هشتمین کنفرانس ملی برنامهریزی و مدیریت شهری، مشهد. Ahmadi, S, Sabourikhah, H, Darvishi, H, Jabbari, H. (2014). Spatial analysis of the enjoyment of Iranian provinces in health indicators. Quarterly Journal of Regional Planning, 4(No. 14), 31-44. [In Persian]. Arasteh, M, Khakpour, B, Rahnama, M, Heydari Tasheh Kaboud, A (2018). Investigation and analysis of spatial justice in the enjoyment of urban public services using the Morris model (Case study: District 10 of Mashhad). 13th International Conference on Civil Engineering, Architecture and Urban Management, Mashhad, 1-12. [In Persian]. Asadi A, Kalateh Mimri R. (2014). An analysis of the spatial distribution of urban services with a focus on social justice and an emphasis on citizen satisfaction (Case study: District 11 of Mashhad). Applied Research in Geographical Sciences, 22(64), 179-163. [In Persian]. Imam Gholipour, S, Shirani Faradanbeh, R (2017). Status of Access to Health Services in Kerman Province. Journal of Health and Development, 6(2), 123-132. [In Persian]. Bagheri, B, Masoumi, M. (2014). Identifying Cores Deprived of Municipal Fire Services Using Network Analysis Techniques (Case Study: Ardabil City). Geography and Regional Urban Planning, 14(53), 179-202. [In Persian]. Brandak, F. (2017). Examining Justice in Health with the Aim of Achieving Equal Access of Citizens to Health-Treatment Centers (Case Study: Ardabil City). Human Settlement Planning Studies (Geographical Perspective), 12(4 (Consecutive 41)), 973-983. [In Persian]. Hataminejad, H, Mahdian Bahnamiri, M, and Mehdi, A. (2012). Investigating and analyzing spatial justice in access to health services using Morris Topsis and Taxonomy models, case study: cities in Mazandaran province. Geographical Spatial Planning, 2(5), 76-97. [In Persian]. Davatgar Khorsand, E; Rahimi, A (2014). Investigating the quality of public spaces in residential neighborhoods in Tabriz from the perspective of residents using hot spot analysis and Moran index. Journal of Urban Space and Social Life, Year 3, Issue 9, pp. 57-71. [In Persian]. Rakhshani Nasab, H, Azari Tabas, K, Soleimani Damane, M. (2014). Evaluation and analysis of spatial distribution of health and treatment service indicators with emphasis on social justice (case study: counties of South Khorasan province). Quarterly Scientific Journal of Urban Ecology Research, 15(4), 1-20. [In Persian]. Sasanpour, F, Mostafavi Saheb, S, and Ahmadi, M. (2015). Analysis of spatial inequality in enjoying urban service uses (case study: 22 districts of Sanandaj city). Urban Research and Planning, 6(23), 95-114. [In Persian]. Saraidar, N, Saeedi Rezvani, N, Ziari, K (2013). Analysis of the spatial distribution of health care centers: a case study: Arak city. Sustainable City Journal, 6(1), 89-109. [In Persian]. Safari, K, Abdollahzadeh Tarf, A, Mousavi, M, and Faramarzi Asl, M. (2013). Evaluation of the criterion of spatial justice in the spatial distribution of health care services in Iranian-Islamic cities; a case study of Urmia. Geographical Research, 36(3 (serial 141) ), 341-355. [In Persian]. Ghasemi, M; Rezaei, M; Rostamzadeh, M (2013). Spatial analysis of land uses in urban areas (case study: the historical area of Yazd city). Journal of Urban Space and Social Life, Year 2, No. 4, pp. 1-20. [In Persian]. Mardani, S; Shahbazbegian, M (2025). Spatial analysis of sustainable development of the Makran geopolitical region based on the water, food, and energy interdependence approach using systemic simulation (case study: Minab City). Volume 21, Issue 1, pp. 143-176. [In Persian]. Mosaybzadeh, A; Baghaei, M (1401). Explaining the status of enjoyment and distribution of green space in urban areas with a spatial justice approach (case study: the five regions of Urmia city). Urban Space and Social Life Journal, Year 2, No. 4, pp. 57-71. [In Persian]. Masoumi, M. (1403). Spatial heterogeneity modeling of the impact of key variables on the spatial distribution of schools using geographical weighted regression (case study: Ardabil city). Geography and Regional Urban Planning, 14(52), 195-216. [In Persian]. Yari Hesar, A and Mohammadi, Ch. (1402). Assessment and prioritization of the five regions of Ardabil city based on the indicators of the creative city. Geography and Human Relations, 6(3), 284-303. [In Persian]. Yazdani, M, Sayedin, A, Jami Odulu, M. (1403). Evaluation of rural areas of Ardabil province in terms of access to health services with a spatial justice approach. Geography and Spatial Development, 1(1), 15-31. [In Persian]. Yaghfouri, H, Ghasemi, S, Rahmani, M. (2017). Study of spatial justice in the distribution of services, with emphasis on urban management (case study: neighborhoods of district 19 of Tehran). First International Conference and Eighth National Conference on Urban Planning and Management, Mashhad. [In Persian]. Bezerra, D. S., Lisbinski. F. C., & Dias L. C. (2020). Spatial analysis of Brazil COVID – 19 response capacity: A proposal for a healthcare infrastructure index. Ciencia & Saude Coletiva. 25: 4957 -4967. Ezell, B., Lynch, C. J., & Hester, P. T. (2021). Methods for Weighting Decisions to Assist Modelers and Decision Analysts: A Review of Ratio Assignment and Approximate Techniques. Applied Sciences, 11(21), 10397. Fainstein, S.,V. (2009). Spatial justice and planning. Justice Spatiale/Spatial Justice.1(1):1-13. Gulliford, M., & Morgan, M. (2003). Access to health care: Routledge. London: New Fetler LAN. Jin, M., Liu, L., Tong ,D., Gong, Y., & Yu, L. (2019). Evaluating the Spatial Accessibility and Distribution Balance of Multi-Level Medical Service Facilities, Int J Environ Res Public Health, 16(7), 1150 Khashoggi, B. F., & Murad, A. (2020). Issues of healthcare planning and GIS: a review. ISPRS International Journal of Geo-Information, 9(6), 3-52. Kutty, A. A., Kucukvar, M., Onat, N. C., Ayvaz, B., & Abdella, G. M. (2023). Measuring sustainability, resilience and livability performance of European smart cities: A novel fuzzy expert-based multi-criteria decision support model. Cities (London, England), 137(104293), 104293. https://doi.org/10.1016/j.cities.2023.104293. Liao, C. H., Chang, H.-S., & Tsou, K. W. (2009). Explore the spatial equity of urban public facility allocation based on sustainable development viewpoint. In 14th International Conference on Urban Planning and Regional Development in the Information Society. Lynam, A. Li, F., Xiao, G. Fei, L., Huang, H., & Utzig, L. (2023). Capturing socio-spatial inequality in planetary urbanisation: A multi-dimensional methodological framework. Cities, 132, 104076. Malczewski, J. (2000). On the Use of Weighted Linear Combination Method in GIS: Common and Best Practice Approaches. Transactions in GIS. 4(1): 5-22. Martnez, J. (2009). Monitors Intra-Urban Inequalities with GIS-Based Indicators: With a Case Study in Rosario, Argentina. Utrecht University. Nijman, J., & Wei, Y. D. (2020). Urban inequalities in the 21st century economy. Applied geography, 117, 102188. Odu, G. (2019). Weighting methods for multi-criteria decision making technique. Journal of Applied Sciences and Environmental Management 23(8):1449. Roszkowska, Ewa. (2013). Rank Ordering Criteria Weighting Methods – A Comparative Overview. Optimum.Studia Ekonomiczne. 65(5): 14-33. Saraei, M., & Yarahmadi, M. (2022). Identification and Evaluation of Livability Components in Urban Areas (A Case Study: Esfarayen City). Geography and Environmental Sustainability, 12(4), 23-35. doi: 10.22126/ges.2022.7545.2513. Wan, CH. (2011). A com purgative analysis of victor and saw, Faculty of civil engineering, Belgrade. Wilkinson, J. (2012). Regional planning and national development, Tokyo, Japan. Zarabi, A. A., & Sheykhbeglu, R. (2011). The leveling Health development indicators, provinces of Iran. Social Welfare, 11 (42), 107-128. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 308 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 106 |
||