آمار
| تعداد نشریات | 45 |
| تعداد شمارهها | 1,497 |
| تعداد مقالات | 18,267 |
| تعداد مشاهده مقاله | 59,276,397 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 20,698,917 |
واکاوی پیشران های کلیدی مسکن گروه های آسیب پذیرشهری با رویکرد آینده پژوهی در کلانشهر تبریز | ||
| فضای شهری و حیات اجتماعی | ||
| دوره 5، شماره 16، اردیبهشت 1405، صفحه 47-29 اصل مقاله (1.07 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله علمی و پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22034/jprd.2025.64996.1170 | ||
| نویسنده | ||
| لیلا سهیلی وند* | ||
| عضو هیات علمی گروه معماری دانشگاه آزاداسلامی واحد هشترود،ایران | ||
| چکیده | ||
| مسکن یکی از مهمترین عناصر و عوامل دستیابی به توسعه پایدار مبتنی بر عدالت فراگیر است. چگونگی دستیابی به مسکن برای گروههای مختلف جامعه بهخصوص گروههای کمدرآمد و کیفیت و کمیت آن، یکی از مهمترین چالشهای پیش روی دولتها و جوامع است. ازآنجاکه مسکن نقشهای متفاوت و اساسی برای خانوارها دارد، همواره مطلوبیت در تملک آن بوده است، اما عوامل متعددی سبب شدهاند تا دسترسی به آن در شهرها بهویژه برای گروههای کمدرآمد دشوار باشد. تاکنون نیز برنامههای متفاوتی با عنوان «راهکار» رفع معضلات مسکن گروههای کمدرآمد شهری در دستور کار قرارگرفته است. اما این طرحها تنها مسکّنی برای زخم متورم مسکن در بین این گروههای درآمدی بوده است؛ تحلیل شرایط کنونی شهر تبریز در ارتباط با برنامهریزی مسکن اقشار کمدرآمد حاکی از آن است که فاصله کنونی سیستم با اهداف و آرمانهای طرح پایه آمایش و سند تدبیر توسعه استان آذربایجان شرقی بسیار زیاده میباشد بنابراین آنچه نیاز است تجدیدنظر در رویکردهای کلانِ مدیریتی و بهکارگیری ابزارهای جدید در برنامهریزی است. بدین منظور در این پژوهش سعی گردیده است که پیشرانهای کلیدی مؤثر بر تأمین مسکن مناسب برای گروههای کمدرآمد در شهر تبریز شناسایی و تحلیل شوند. در این پژوهش ابتدا با تکنیک پویش محیطی و دلفی، 40 عامل اولیه در چهار بعد شاخصهای کالبدی- فضایی، شاخصهای اقتصادی، شاخصهای اجتماعی و شاخصهای زیستمحیطی استخراجشده و سپس با استفاده از روش دلفی مدیران، ماتریس اثرات متقاطع مؤلفهها تشکیل گردیده است. | ||
تازه های تحقیق | ||
شاخص نحوهی تصرف واحد مسکونی بر حسب مالکیت و یا اجارهای، از جمله شاخصهای پایه در شناخت بخش مسکن از ابعاد اقتصادی و اجتماعی است. ترنر در تجزیه و تحلیل مسکن سه خصیصه اساسی را مورد بحث دقیق قرار میدهد: 1- مفهوم فیزیکی مسکن 2- مکان قرار گرفتن مسکن 3- نحوهی تصرف. او معتقد است که مسکن آیدهآل، مسکنی است که از نظر کالبدی با استانداردهای مدرن همخوانی داشته باشد و در مکانی واقع شود که دستیابی بیدردسر به محل کار، خرید و تفریح را ممکن گرداند و بالاخره در نحوهی تصرف مسکن، امنیت وجود داشته باشد. در بسیاری از شهرهای بزرگ ایران ازجمله شهر تبریز، تأمین مسکن برای گروههای کمدرآمد شهری تبدیل به یکی از بزرگترین چالشها شده است، اما در زمان حاضر در فرایند تهیه طرحهای توسعه شهری بهویژه طرح جامع از سوی مدیران و برنامهریزان شهری ایران توجه چندانی به راهبردهای کارآمد تأمین مسکن برای گروههای کمدرآمد نمیشود. کمدرآمدها در طرحهای شهری و برنامههای مسکن در ایران، کراراً و بهگونهای شگفتآور، شهروند بهحساب نیامدهاند؛ یعنی جایی در برنامهریزی رسمی برای آنها در نظر گرفته نشده است. درحالیکه مسکن در زمره اساسیترین و حساسترین بخشها در برنامهریزی توسعه اقتصادی و اجتماعی است و تأمین مسکن گروههای کمدرآمد بایستی یکی از اهداف اصلی در برنامههای مسکن ایران باشد. بنابراین ضرورت تغییر در رویکردهای سنتی شهری و اتخاذ رویکردهای جدید و کارآمد ازجمله رویکرد آیندهپژوهی، برای تغییر روند کنونی در شهرهای ایران، بیش از هرزمانی مشاهده میشود و لازم است که مدیریت شهرها ازاین رویکرد جدید و کارآمد برنامهریزی شهری بیشتر استقبال کنند که در صورت تحقق این مقوله میتوان چشمانداز روشنی برای شهرهای ایران بهویژه در بخش مسکن تصور کرد. در سکونتگاههای فقیرنشین شهر تبریز بیش از 400 هزار نفر زندگی میکنند که در چهار پهنه اصلی شهر توزیع یافتهاند. سیمای نامطلوب، پایین بودن سطح بهداشت عمومی و سلامتی، فقدان شغل رسمی و درآمد کافی، وجود خردهفرهنگهای خاص مناطق کوچک، تراکم جمعی، فقدان یا کم بودن امکانات آموزشی و رفاهی و پایین بودن سطح سواد و تحصیلات، اعتیاد، پیامدهای فرهنگی، مسکن غیرقابل اطمینان در برابر حوادث طبیعی پیامدهای روانشناختی، توسعه آثار منفی زیستمحیطی و عقب ماندن از توسعه پایدار و... از مشکلات عمده این سکونتگاههاست. در برخورد با این مشکلات نیز راهحلهای مختلفی ارائه و تجربهشده است ولی وضعیت کنونی، نشانگر ناکارآمد بودن راهکارهای در پیش گرفتهشده چند دهه گذشته است. بنابراین توجه ویژه و اساسی به پیشرانهای کلیدی بهدستآمده در این پژوهش و برنامهریزی با رویکرد جدید آیندهپژوهی میتواند در رفع این مشکلات و تأمین مسکن برای گروههای کمدرآمد شهری محدوده موردمطالعه بسیار مفید واقع گردد. در ماتریس تحلیل ساختاری، جمع اعداد سطرهای هر متغیر به عنوان میزان تأثیرگذاری و جمع ستونهای هر متغیر میزان تأثیرپذیری آن متغیر را نشان میدهد. بر اساس نتایج تحلیلی این ماتریس، متغیرهای بخش اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی محیطی بیشترین تاثیر را بر کمبود و عدک کمیت و کیفیت مسکنِ اقشار آسیب پذیر شهری در محلات مورد مطالعه کلانشهر تبریز داشتهاند و عوامل جمعیتی و کلان کمترین تاثیر را داشتهاند. همچنین متغیرهای بخش اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و کالبدی نیز دارای بالاترین میزان تاثیرپذیری یودند. در مرحلهی بعدی برای به دست آوردن پیشرانهای کلیدی به تحلیل پایداری و ناپایداری سیستم پرداخته میشود. در این مرحله، همانگونه که در قسمت روش تحقیق نیز توضیح داده شد، نحوهی پراکنش متغیرها وضعیت پایداری و ناپایداری سیستم را تعیین میکند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| برنامهریزی مسکن؛ اقشار کمدرآمد؛ آیندهپژوهی؛ تبریز | ||
| اصل مقاله | ||
|
مسکن یکی از مهمترین عناصر و عوامل دستیابی به توسعه پایدار مبتنی بر عدالت فراگیر است. چگونگی دستیابی به مسکن برای گروههای مختلف جامعه به خصوص گروههای آسیب پذیر و کیفیت و کمیت آن، یکی از مهمترین چالش های پیش روی دولتها و جوامع است. تاکنون نیز برنامه های متفاوتی با عنوان «راهکار» رفع معضلات مسکن گروههای آسیب پذیر شهری در دستور کار قرارگرفته است. اما این طرح ها تنها مسکّنی برای زخم متورم مسکن در بین این گروههای آسیب پذیر بوده است؛ تحلیل شرایط کنونی شهر تبریز در ارتباط با برنامه ریزی مسکن اقشار آسیب پذیر حاکی از آن است که فاصله کنونی سیستم با اهداف طرح پایه آمایش و سند تدبیر توسعه استان آذربایجان شرقی بسیار زیاده میباشد. بدین منظور در این پژوهش سعی گردیده است که پیشران های کلیدی مؤثر بر تأمین مسکن مناسب برای گروههای آسیب پذیر در کلانشهر تبریز شناسایی و تحلیل شوند. در این پژوهش ابتدا با تکنیک پویش محیطی و دلفی، 40 عامل اولیه در چهار بعد شاخصهای کالبدی- فضایی، شاخصهای اقتصادی، شاخصهای اجتماعی و شاخصهای زیستمحیطی استخراجشده و سپس با استفاده از روش دلفی مدیران، ماتریس اثرات متقاطع مؤلفهها تشکیل گردیده است. در مرحله بعدی از طریق نرم افزار میک مک نسبت به تحلیل ماتریس اقدام شده است. نتایج حاصل از پراکندگی متغیر ها در محور تأثیرگذاری و تأثیرپذیری عوامل در نرم افزار میکمک، حاکی از ناپایداری سیستم در محدوده مورد مطالعه است و بر همین اساس پنج دسته متغیر مورد شناسایی قرار گرفته است. درنهایت با توجه به امتیاز بالای اثر گذاری مستقیم و غیرمستقیم عوامل، شانزده عامل اصلی به عنوان پیشران های کلیدی در راستای تأمین مسکن مناسب برای گروههای آسیب پذیر در کلانشهر تبریز مورد شناسایی قرارگرفتهاند. از بین پیشران های مورد بررسی نیز، متغیر های بعد کالبدی-فضایی بیشترین تأثیر را بر تأمین مسکن گروههای موردنظر در محدوده موردمطالعه و عوامل مربوط به بعد زیستمحیطی کمترین درجه تأثیرگذاری را به خود اختصاص داده اند. | ||
| مراجع | ||
|
احمدی دهرشید، پارسا؛ پوراحمد، احمد؛منصوریان، حسین؛خاورمیان گرمسیر،امیررضا(1403)، شناسایی راهبردهای تحقق الگوی مسکن سالم در مواجهه با بیماری های همه گیر آتی مورد مطالعه منطقه سه سنندج، نشریه فضای شهری و حیات اجتماعی، سال3، شماره10، صص95-69.
احمدی، کاوه، محبوبی، قربان، عزت پناه، بختیار(1401)، تاثیر عناصر کالبدی معماری بومی مسکن بر پایداری مسکن شهری مطالعه موردی شهرسنندج، فصلنامه جغرافیا، دوره 73،شماره 20،صص36-19.
اسدی، صالح؛ مشکینی، ابوالفضل؛ علوی، سیدعلی؛ قائدرحمتی، صفر (1399)، تبیین سناریوهای مسکن گروههای آسیبپذیر شهری (مطالعهی موردی: کلانشهر تهران)، پژوهشهای جغرافیای انسانی، دوره 52، شماره 3، صص871 – 888.
پیربابایی، محمدتقی، بیتی، حامد، صداقتی، عاطفه(1398)، مفهوم ارزش در برنامه ریزی مسکن: مطالعه تطبیقی مدل هدانیک مسکن با دیدگاه ارزش شناسی علامه طباطبایی، نظریه های اجتماعی متفکران مسلمان، شماره 9، دوره 2، صص 329-303.
تیموری، ایرج؛ جعفری، فیروز؛ وکیلی، زهرا(1402)،تبیین پارامترهایاثرگذار بر کاهش مصرف انرژی در مسکن شهری مورد پژوهشی منطقه 4 شهر تبریز، نشریه فضای شهری و حیات اجتماعی، سال2، شماره6، صص72-59.
چیما، جی شابیر (1379)، مدیریت شهر، خط مشیها و نوآوری ها در کشورهای درحالتوسعه، ترجمه پرویز زاهدی، انتشارات شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری، تهران.
رجائی، سیدعباس، حاتمی نژاد، حسین، پوراحمد، احمد، الله قلی پور، سارا(1397)، بررسی وضعیت مسکن پایدار شهری در ناحیه 1 منطقه 9 تهران، مجله شهر پایدار، دوره 1، شماره1، صص 105-91.
رضایی،خدیجه؛ بهشتی، محمدباقر(1403)،بررسی شاخص های تاثیرگذار عوارض شهرداری بر عرضه مسکن در مناطق دهگانه کلانشهر تبریز، نشریه فضای شهری و حیات اجتماعی، سال3، شماره9، صص39-21.
زیاری، کرامتاله؛ پوراحمد، احمد؛ حاتمینژاد، حسین؛ محمدی، اکبر (1395)، برنامهریزی مسکن گروههای کمدرآمد شهری با تاکید بر توانمندی مالی و خط فقر مسکن (جمعیت شهری استان کردستان)، پژوهشهای جغرافیای انسانی، دوره 48، شماره 2، صص 211 – 226.
سلاورزی زاده، محمد، شیخی، حجت، حاتمی، مهین(1400)، شناسایی و تحلیل عوامل کلیدی موثر بر توسعه مسکن اجتماعی با تاکید بر آینده نگاری مورد شناسی شهر ایلام، فصلنامه جغرافیا و امایش شهری منطقه ای، دوره 39، شماره11، صص 224-199.
شریزاده، عادل؛ روستایی، شهریور؛ حکیمی، هادی (1399)، شناسایی عوامل کلیدی مؤثر بر وضعیت آینده برنامهریزی مسکنِ اقشار کمدرآمد در کلانشهر تبریز با رویکرد آیندهپژوهی، فصلنامه پژوهش و برنامهریزی شهری، سال 10، شماره پیاپی 38، صص 39 – 50.
شیخی، محمد (1385)، مدیریت شهری و سکونتگاههای خودرو در منطقه کلان شهری تهران، فصلنامه مدیریت شهری، شماره 18.
صرافی، مظفر (1382)، بازنگری ویژگیهای اسکان خودانگیخته، مجموعه مقالات حاشیه نشینی و اسکان غیررسمی، جلد اول، انتشارات دانشگاه علوم پزشکی و توانبخشی، تهران.
صفایی پور، مسعود، فدائی جزی، فهمیه(1402)، آینده پژوهی نظام تامین مسکن در کلانشهرهای ایران مورد مطالعه کلانشهر اهواز، جغرافیا و برنامه ریزی محیطی، شماره 34، دوره اول، صص 140-117.
صلواتی، سامان، علوی، سیدعلی، کریمی، بهار، رمضان پور، خاطره(1401)، آینده نگاری برنامه ریزی مسکن مناسب اقشار آسیب پذیر شهری مورد پژوهی ناحیه منفصل شهری نایسر سنندج، اقتصاد و برنامه ریزی شهری، دوره اول، شماره4،196-180.
صیدبیگی، صادق، موسی پور میاندهی، پری، ملانیاجلودار، شهرام، مالمیر، مریم(1401)، شناسایی عوامل کلیدی توسعه شهری با رویکرد آینده پزوهی مطالعه موردی شهر ساری، مطالعات برنامه ریزی سکونتگاه های انسانی(چشم انداز جغرافیایی) شماره پیایی58، دوره 17، صص106-89.
فنی، زهره؛ کوزهگر، لطفعلی؛ سامانی مجد، علی (1399)، تحلیل تطبیقی شاخصهای مسکن پایدار در بافتهای قدیمی و نوساز شهری (مورد مطالعه: بافت محلههای اتابک و پونک تهران)، فصلنامه علمی پژوهش و برنامهریزی شهری، سال 11، شماره پیاپی 42، صص 137 – 152.
فنی، زهره، حناچی، پیروز، سامانی مجد، علی(1400)، آینده پژوهی عوامل موثر بر تحقق پذیری مسکن پایدار در کلانشهر تهران، توسعه پایدار شهری، دوره دوم، شماره4، صص 68-55.
لطفی بزازان، سروش، صارمی، حمیدرضا، بغدادی، آرش(1402)، شناسایی عوامل پیشران در آینده پژوهی نظام برنامه ریزی مسکن ایران مطالعه موردی شهر تهران، مجله شهر پایدار، دوره6، شماره4، صص121-104. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 263 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 39 |
||