| تعداد نشریات | 45 |
| تعداد شمارهها | 1,532 |
| تعداد مقالات | 18,594 |
| تعداد مشاهده مقاله | 60,953,815 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 21,761,855 |
سناریونگاری و تبیین پیشرانهای مؤثر بر تابآوری مناطق کلانشهری در برابر بحران زلزله (مطالعه موردی: کلانشهر تبریز) | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| فضای شهری و حیات اجتماعی | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| دوره 4، شماره 15، بهمن 1404، صفحه 103-83 اصل مقاله (1012.48 K) | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| نوع مقاله: مقاله علمی و پژوهشی | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22034/jprd.2025.64086.1143 | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| نویسندگان | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| مصطفی مواساتی1؛ حسن احمدزاده* 2؛ علی پناهی3 | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| 1دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامهریزی شهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران. | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2دانشیار گروه جغرافیا و برنامه ریزیشهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران. | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| 3استادیارگروه جغرافیا و برنامهریزی شهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| چکیده | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| آسیبپذیری در برابر زلزله یک مسئلهی بزرگ در شهرهای کشورهای مختلف محسوب میشود که در ابعاد مختلف دارای پیامدهای زیانباری میباشد. با شناسایی عوامل موثر بر کاهش آسیبپذیری و تاب آوری در مقابل زلزله میتوان به مدیریت بحران و کاهش پیامدهای این مخاطره نائل آمد. بررسی وضعیت میزان آسیبپذیری مناطق مختلف کلانشهر تبریز بهنگام زلزله نشان میدهد که برنامهریزیها، پیشبینیها و اقدامات انجامشده برای تاب آور ساختن این مناطق، کارایی آنچنانی نداشته است. لذا هدف این پژوهش شناسایی پیشرانهای مؤثر بر کاهش آسیبپذیری و تابآوری کلانشهر تبریز در برابر زلزله و تدوین سناریوهای محتمل برای افق 1422، میباشد. این پژوهش از لحاظ هدف، کاربردی، ازنظر ماهیت، تحلیلی- اکتشافی، ازنظر روش گردآوری دادهها به صورت توصیفی-پیمایشی و تجزیه و تحلیل دادهها بهصورت آمیخته (کمی-کیفی) میباشد. جامعه آماری پژوهش، 35 نفر از خبرگان متخصص میانرشتهای در زمینههای آسیبپذیری و تابآوری و رویکرد آینده پژوهی هستند که با روش نمونهگیری هدفمند انتخابشدهاند .در این پژوهش ابتدا با تکنیک پویش محیطی و دلفی طی دو راند، 44 عامل اولیه استخراجشده و با تحلیل ساختاری در نرمافزار میکمک، یازده عامل اصلی بهعنوان پیشرانهای کلیدی مؤثر بر کاهش آسیبپذیری و تابآوری مورد شناسایی قرارگرفتهاند. بر اساس نتایج حاصل از ماتریس اثرگذاری عوامل، از مجموع 3398 رابطه اثرگذاری مستقیم عوامل، متغیرهای بخش کالبدی، بیشترین تأثیر را بر آینده آسیبپذیری مناطق مختلف کلانشهر تبریز در برابر بحران زلزله داشتهاند. در نهایت نیز با تعیین عدم قطعیتهای بحرانی از طریق شاخص اجماع و همچنین روش استقرایی، سه سناریو طلایی، ایستا و بحرانی برای افق 1422 به دست آمده است. | ||||||||||||||||||||||||||||||||
تازه های تحقیق | ||||||||||||||||||||||||||||||||
تعداد 44 عامل اثرگذار که ماحصل پرسش از خبرگان و متخصصان تابآوری و مدیریت بحران بوده است توسط نرمافزار میک مک پردازش و تحلیلشده است تا بر اساس خروجی میک مک پیشرانهای کلیدی مؤثر بر آسیبپذیری مناطق شهری در برابر بحران زلزله با تأکید بر مناطق مختلف کلانشهر تبریز، شناسایی گردد. این 44 عامل بهقرار جدول (3) در چهار بعد شناساییشدهاند:
جدول 3. عوامل مؤثر بر روند آینده تابآوری در برابر بحران زلزله با تأکید بر کلانشهر تبریز
مأخذ: یافتههای پژوهش: 1403
با توجه به 44 عامل اولیه شناسایی شده، ماتریس اثرات متقاطع با ابعاد 44 * 44 تشکیل گردید و جهت پردازش دادهها وارد نرمافزار میک مک شد. جدول (4) نشاندهنده ابعاد ماتریس و ویژگیهای آن است.
جدول (4). مشخصات کلی ماتریس
مأخذ: یافتههای پژوهش: 1403
چنانکه مشاهده میشود، درجه پرشدگی ماتریس 86/95 درصد است. سهم بالای پرشدگی ماتریس، میتواند تبیینکننده وجود ارتباط بین پیشرانهای انتخابشده و روابط دودویی همسان بین پیشرانها باشد. این مسئله دشواری تصمیمگیری در مورد آسیبپذیری کلانشهر تبریز را در مقابل بحران زلزله آشکار مینماید، چراکه وجود ارتباط زیاد بین پیشرانها بیانگر ضرورت اتخاذ راهکارهای دقیق و مطلوب برای پیشرانهای مختلف است چراکه عدم ارائه راهکار مطلوب برای هر پیشران، با توجه به ارتباط بین پیشرانها، ضروررتا باعث افت وضعیت سایر پیشرانها خواهد شد. در ارتباط با بقیه روابط نیز، بر اساس نتایج تحلیل ساختاری در نرمافزار میک مک، از مجموع روابط، امتیاز 80 رابطه، عدد صفر بوده است. این امر نشاندهنده این است که عوامل بر یکدیگر تأثیر نداشته یا از همدیگر تأثیر نپذیرفتهاند که این تعداد نزدیک به 31/4 درصد از کل حجم ماتریس را به خود اختصاص داده است. همچنین از مجموع 1856 رابطه ممکن در این ماتریس، 712 رابطه عدد یک (36/38 درصد)، 746 رابطه عدد دو (19/40 درصد) و 398 رابطه، عدد سه (44/21 درصد) میباشد. نتایج بهدستآمده نشانگر این است که روابط با شدت متوسط بالاترین میزان و روابط با شدت زیاد پایینترین میزان را در سیستم دارا هستند. همچنین ماتریس بر اساس شاخصهای آماری با 5 بار چرخش دادهای از مطلوبیت و بهینهشدگی 100 درصد برخوردار بوده که حاکی از روایی بالای پرسشنامه و پاسخهای آن است. در مرحله بعدی به تحلیل عوامل کلیدی بر اساس موقعیت قرارگیری در پلان اثرگذاری اثرپذیری پرداخته میشود. میزان اثرپذیری پیشرانها در کنار اثرگذاری مشخصکننده ماهیت یک پیشران است، پیشرانهایی که تأثیرگذاری زیادی روی سایر پیشرانها دارند اما خود کمتر تحت تأثیر قرار میگیرند، جزو پیشرانهای محیطی یا ورودی سیستم محسوب میشوند، در مقابل پیشرانهایی که بیشترین اثرپذیری و کمترین اثرگذاری را دارند پیشرانهای هدف یا خروجی سیستم هستند. چنانکه در بخش روششناسی تحلیل ساختاری و نرمافزار میک مک ذکر شد، متغیرهای سیستم بعد از ارزیابی اثراتشان بر یکدیگر توسط کارشناسان و بر اساس روابط ریاضی بین آنها، روی یک نمودار (شبکه مختصات) با عنوان پلان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری قرار میگیرند که موقعیت آنها در نمودار بیانگر وضعیت پیشران در سیستم و نقش آنها در پویایی و تحولات سیستم در آینده است | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| کلیدواژهها | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| تابآوری؛ زلزله؛ سناریونگاری؛ کلانشهر تبریز | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| اصل مقاله | ||||||||||||||||||||||||||||||||
|
هدف: هدف این پژوهش شناسایی پیشرانهای کلیدی مؤثر بر کاهش آسیبپذیری و تابآوری مناطق مختلف کلانشهر تبریز در برابر بحران زلزله و تدوین سناریوهای محتمل برای افق 1422، میباشد. روش پژوهش: این پژوهش از لحاظ هدف، کاربردی، ازنظر ماهیت پژوهش، تحلیلی- اکتشافی، ازنظر روش گردآوری دادهها به صورت توصیفی-پیمایشی و تجزیه و تحلیل دادهها بهصورت آمیخته (کمی-کیفی) میباشد. جامعه آماری پژوهش گروه 35 نفری از خبرگان متخصص میانرشتهای در زمینههای آسیبپذیری و تابآوری و رویکرد آینده پژوهی هستند که با روش نمونهگیری هدفمند انتخابشدهاند .در این پژوهش ابتدا با تکنیک پویش محیطی و دلفی طی دو راند، 44 عامل اولیه استخراجشده و با تحلیل ساختاری در نرمافزار میکمک، یازده عامل اصلی بهعنوان پیشرانهای کلیدی مؤثر بر کاهش آسیبپذیری و تابآوری مورد شناسایی قرارگرفتهاند. نتایج: بر اساس نتایج حاصل از ماتریس اثرگذاری عوامل، از مجموع 3398 رابطه اثرگذاری مستقیم عوامل، متغیرهای بخش کالبدی، بیشترین تأثیر را بر آینده آسیبپذیری مناطق مختلف کلانشهر تبریز در برابر بحران زلزله داشتهاند. در نهایت نیز با تعیین عدم قطعیتهای بحرانی از طریق شاخص اجماع و همچنین روش استقرایی، سه سناریو طلایی، ایستا و بحرانی برای افق 1422 به دست آمده است. همچنین نتایج نشان داد سناریوی طلایی یا همان ارتقا تابآوری کلانشهر تبریز در برابر بحران زلزله زمانی که وضعیت عوامل ساختاری-کالبدی با روند مطلوب مواجه بوده و عوامل خدمات و تأسیسات زیرساختی در راستای تابآوری مناطق مختلف کلانشهر تبریز حرکت کنند، به وقوع خواهد پیوست. نتیجهگیری: بررسی وضعیت میزان آسیبپذیری مناطق مختلف کلانشهر تبریز در مواقع بحران زلزله نشان میدهد که برنامهریزیها، پیشبینیها و اقدامات انجامشده برای تاب آور ساختن این مناطق، کارایی آنچنانی نداشته است. یکی از اهداف اصلی برنامهریزی شهری کاهش آسیبپذیری و تاب آور ساختن شهرها در برابر زلزله، است. شناسایی، ارزیابی و تحلیل عوامل مؤثر بر تابآوری در برابر زلزله، از اقدامهای مؤثر در تدوین برنامههای کاهش آثار زمینلرزه در قالب برنامههای مدیریت بحران میباشد. در این پژوهش، از بین سه سناریوی پیش روی کلانشهر تبریز، تنها سناریو اول (سناریوی طلایی یا همان ارتقاء تابآوری کلانشهر تبریز در برابر بحران زلزله) میتواند شرایط تابآوری مناطق مختلف این کلانشهر را در برابر بحران زلزله فراهم نماید. پیشفرضهای اصلی این سناریو کیفیت ساخت و اجرای سازهها و توجه به بهسازی و نوسازی ساختمانها بهویژه در مناطق با سطح بالای آسیبپذیری در کلانشهر تبریز میباشد. | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| مراجع | ||||||||||||||||||||||||||||||||
|
آراسته، مژگان، باغبان، امیر، باغبان، ساجده (1399). شناسایی عوامل کلیدی مؤثر بر تابآوری شهری با رویکرد آینده نگاری (مطالعه موردی: کلان شهر مشهد)، برنامهریزی توسعه کالبدی، 5(2): ۶۳ – ۷۸. اسدی، احمد (1400). ارزیابی مؤلفههای اجتماعی-اقتصادی تبیینکنندهی تابآوری در سکونتگاههای غیررسمی مطالعه موردی شهر تبریز، فصلنامه علمی برنامهریزی منطقهای. مقالات آماده انتشار. انصاری, محمدرضا, برک پور, ناصر. (1401). ارزیابی برنامه های توسعه شهری و منطقه ای از منظر پایداری اجتماعی. فضای شهری و حیات اجتماعی، 1(3): 1-16. پورمحمدی, محمدرضا, سعادت جو, مهری. (1403). ارزیابی ابعاد رویکرد توسعه پایدار شهری در بهبود فضاهای سبز شهری (نمونه موردی: منطقه 10 کلانشهر تبریز). فضای شهری و حیات اجتماعی، 3(8): 44-19. لطیفی، امین، زیاری، کرامت اله، نادری، سیدمجید (1401). تحلیل و سطحبندی پیشرانهای کلیدی مؤثر بر افزایش تابآوری کالبدی شهر تهران در برابر زلزله با استفاده از مدلسازی ساختاری-تفسیری ISM (مورد پژوهی: منطقه 10)، جغرافیا و مطالعات محیطی، 11 (3): 309-285. محمدی، علیرضا؛ پاشازاده، اصغر (1396). سنجش تابآوری شهری در برابر خطر وقوع زلزله مطالعه موردی شهر اردبیل، پژوهش های دانش زمین، 8(30): 112-126. مرادیان, میثم, رخشانی نسب, حمیدرضا, طیب نیا, سیدهادی. (1401). ارزیابی کارایی معابر جهت تعیین بهینهترین مسیر خروج از بافت در زمان بروز زلزله (مطالعه موردی: بافت مرکزی شهر زاهدان). فضای شهری و حیات اجتماعی، 1(3): 39-53. نامجویان، فرخ؛ رضویان، محمدتقی؛ سرور، رحیم (1396). تابآوری شهری چارچوبی الزام آور برای مدیریت آینده شهرها، فصلنامه جغرافیایی سرزمین، 14(55): 95-81. Arasteh, M., Baghban, A. & Baghban, S. (2020). Identification of Key Factors Affecting Urban Resilience with a Foresight Approach (Case Study: Mashhad Metropolis). Physical Social Planning, 7(2), 63-78. https://doi.org/10.30473/psp.2020.7007 [In Persian] Asadi, A. (2022). Evaluation of socio-economic components explaining resilience in informal settlements (Case study: Tabriz metropolis). Regional Planning, 12(47), 196-181. https://doi.org/10.30495/jzpm.2022.5400 [In Persian] Ansari, M. and Barakpour, N. (2023). Evaluation of urban and regional development plans from social sustainability viewpoint. Urban Space and Social Life, 1(3), 1-16. https://doi.org/10.22034/jprd.2023.55228.1029 [In Persian] Pourmohammadi, M. and Saadat jou, M. (2024). Evaluation of the Urban Environment in the Improvement of Green Space (Case Study: District 10 of Tabriz Metropolis). Urban Space and Social Life, 3(8), 44-19. https://doi.org/10.22034/jprd.2024.59688.1072 [In Persian] Latifi, A. , Ziari, K. and Naderi, S. M. (2022). The Analysis and Leveling of Key Drivers Affecting the Increase of Physical Resilience in Tehran against Earthquakes using Interpretive Structural Modeling (Case Study: District 10). Journal of Geography and Environmental Hazards, 11(3), 285-309. https://doi.org/10.22067/geoeh.2021.72853.1117 [In Persian] Mohammadi, A. and Pashazadeh, A. (2017). Measurement of urban resilience against the risk of earthquake incidence Case study: Ardebil City. Researches in Earth Sciences, 8(2), 112-126. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20088299.1396.8.2.8.8 [In Persian] Moradian, M. , Rakhshaninasab, H. and Tayyebnia, S. H. (2023). Evaluate the efficiency of passages to determine the optimal exit route from the tissue at the time of earthquake (Case study: Central texture of Zahedan). Urban Space and Social Life, 1(3), 39-53. https://doi.org/10.22034/jprd.2023.50613.1002 [In Persian] Namjooyan, Farrokh, Razavian, Mohammad taghi, & Sarvar, Seyed Rahim. (2017). Urban Rsilience A binding framework for managing future cities. GEOGRAPHICAL JOURNAL OF TERRITORY, 14(55 ), 81-95. SID. https://sid.ir/paper/116291/en [In Persian] Abolmasov, B., Jovanovski, M., Ferić, P., & Mihalić, S. (2011). Losses due to historical earthquakes in the Balkan region: Overview of publicly available data. Geofizika, 28(1), 161-181. Alexander, D. (2002), "From civil defense to civil protection – and back again", Disaster Prevention and Management, Vol. 11 No. 3, pp. 209-213. https://doi.org/10.1108/09653560210435803 Alizadeh, M., Zabihi, H., Rezaie, F., Asadzadeh, A., Wolf, I. D., Langat, P. K., & Pradhan, B. (2021). Earthquake Vulnerability Assessment for Urban Areas Using an ANN and Hybrid SWOT-QSPM Model. Remote Sensing, 13(22): 4519. Ao, D., Xiaowei, W., Yazhou, X., You, D .(2023). Regional seismic risk and resilience assessment: Methodological development, applicability, and future research needs – An earthquake engineering perspective, Reliability Engineering & System Safety, Volume 233. Bastaminia, A. & Rezaei, M.R. & Dastoorpoor, M. )201 .(Identification and evaluation of the components and factors affecting social and economic resilience in city of Rudbar, Iran, International Journal of Disaster Risk Reduction, Vol.22: 269–280. Borden, Kevin A., Mathew C. Schmidtlein, Christopher C. Emrich, , Walter W. Piegorsch, and Susan L. Cutter. (2007). Vulnerability of U.S. Cities to Environmental Hazards. Journal of Homeland Security and Emergency Management, 4(2). Bothara, J., Ingham, J., Dizhur, D. (2022). Qualifying the earthquake resilience of vernacular masonry buildings along the Himalayan arc, Journal of Building Engineering, Volume 52, 15 July 2022, 104339, https://doi.org/10.1016/j.jobe.2022.104339. Buckle P. (2006). Assessing Social Resilience in Disaster Resilience an Integrated Approach edited by D. Paton and D. Johnston, pg 88-104, Charles C Thomas Publisher, Springfield, Illinois. Bulkeley, H., (2010). Cities and Climate Change, 1st Edition, London, https://doi.org/10.4324/9780203219256. Chaulagain, Suja & Wiitala, Jessica & Fu, Xiaoxiao. (2019). The impact of country image and destination image on US tourists’ travel intention. Journal of Destination Marketing & Management. 12. 1-11. https://doi.org/10.1016/j.jdmm.2019.01.005 Chen, W., Zhang, L. (2021). Resilience assessment of regional areas against earthquakes using multi-source information fusion, Reliability Engineering & System Safety, Volume 215, November 2021, 107833, https://doi.org/10.1016/j.ress.2021.107833. Colten, C. E., Kates, R.W., Laska, B. (2008). Community resilience: lessons from New Orleans and Hurricane Katrina –CARRI Research Report 3. Community and regional resilience initiative. pp 1-5. Davis, I., Izadkhah, Y. (2006). Building resilient urban communities. Article from OHT, 31(1): 11-21. Feng, X., Xiu, C., Bai, L., Zhong, Y., & Wei, Y. (2020). Comprehensive evaluation of urban resilience based on the perspective of landscape pattern: A case study of Shenyang city. Cities, 104, 102722. Foster, H. D. (1997). The Ozymandias principles: Thirty-one strategies for surviving change, UBC Press, Victoria, Canada. Ghaedrahmati, S and Zarghamfard, M. (2020). Housing policy and demographic changes: the case of Iran, International Journal of Housing Markets and Analysis, Vol. ahead-of-print No. ahead-of-print. https://doi.org/10.1108/IJHMA-06-2019-0064 Guida, C., & Carpentieri, G. (2020). Quality of life in the urban environment and primary health services for the elderly during the Covid-19 pandemic: An application to the city of Milan (Italy). Cities, 110, 103038. Joyner, M.D., Sasani, M. (2020). Building performance for earthquake resilience, Engineering Structures, Volume 210, 1 May 2020, 110371, https://doi.org/10.1016/j.engstruct.2020.110371 Landeta, J.(2006). Current validity of the Delphi method in social sciences, Technological Forecasting and Social Change, Vol.73, No. 5: 467-482. Li, J., Zhou, Y. (2020). Optimizing risk mitigation investment strategies for improving post-earthquake road network resilience, International Journal of Transportation Science and Technology, 9(4): 277-286, https://doi.org/10.1016/j.ijtst.2020.01.005. Liang, J., & Li, y. (2020). Resilience and sustainable development goals based social-ecological indicators and assessment of coastal urban areas A case study of Dapeng New District, Shenzhen, China, Watershed Ecology and the Environment 1(2), 2020, 6-15. Longstaff, P.H., Armstrong, N.J., Perrin, K.A., Parker, W.M. & Hidek, M. (2010). Community Resilience: A Function of Resources and Adaptability, Institute for National Security and Counterterrorism, Syracuse University, June 2010. Mayunga, J. S. (2007). Understanding and applying the concept of community disaster resilience: a capital-based approach, Summer academy for social vulnerability and resilience building, Vol.1, No.1:1-16. Mitchell, T. and Harris, K. (2012). Endurance: a risk management approach, background note, ODI, 2 p. - Mileti, D., Disasters by Design, a Reassessment of Natural Hazards in the United States, Washington, DC: Joseph Henry Press, 1999. Normandin, M.D., Morris, E.D. (2011). Estimating neurotransmitter kinetics with ntPET: A simulation study of temporal precision and effects of biased data. NeuroImage 39, 1162–1179. Olshansky, B. (2008). The power of pictures: Creating pathways to literacy through art. San Francisco, CA: Jossey-Bass. Powell, C. (2003). The Delphi technique: myths and realities, J Adv Nurs, Vol.41, No.4: 376-382. Rehak D., Senovsky P., Hromada M., Lovecek T. (2019). Complex approach to assessing resilience of critical infrastructure elements International Journal of Critical Infrastructure Protection, pp. 125-138. https://doi.org/10.1016/j.ijcip.2019.03.003. Tilio, L. et al. (2011). Resilient City and Seismic Risk: A Spatial Multi criteria Approach, ICCSA, Part I, Springer Verlag, Berlin. Heidelberg: 410 - 422. UN Habitat. (2022). World cities report 2022. Envisaging the future of cities. Retrieved from.Nairobi: Kenya: United Nations Human Settlements Programme. Watts, G. (2017). Tranquillity in the city - building resilience through identifying, designing, promoting and linking restorative outdoor environments, Proceedings of Meetings on Acoustics, 30 (1), https://doi.org/10.1121/2.0000543. Xue, X., L. Wang, and R. J. Yang. (2018). Exploring the science of resilience: critical review and bibliometric analysis. Natural Hazards 90(1):477–510. https://doi.org/10.1007/s11069-017-3040-y http://dx.doi.org/10.1007/s11069-017-3040-y. Yüksel, M., Börklü, H.R., Sezer, H.K., Canyurt, O.E. (2023). Review of artificial intelligence applications in engineering design perspective, Engineering Applications of Artificial Intelligence, Volume 118, February 2023, 105697, https://doi.org/10.1016/j.engappai.2022.105697. | ||||||||||||||||||||||||||||||||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 327 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 99 |
||||||||||||||||||||||||||||||||