آمار
| تعداد نشریات | 45 |
| تعداد شمارهها | 1,497 |
| تعداد مقالات | 18,255 |
| تعداد مشاهده مقاله | 59,199,524 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 20,646,368 |
سناریونگاری و تبیین پیشرانهای مؤثر بر تابآوری مناطق کلانشهری در برابر بحران زلزله (مطالعه موردی: کلانشهر تبریز) | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| فضای شهری و حیات اجتماعی | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| دوره 4، شماره 15، بهمن 1404، صفحه 103-83 اصل مقاله (1012.48 K) | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| نوع مقاله: مقاله علمی و پژوهشی | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22034/jprd.2025.64086.1143 | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| نویسندگان | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| مصطفی مواساتی1؛ حسن احمدزاده* 2؛ علی پناهی3 | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| 1دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامهریزی شهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران. | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2دانشیار گروه جغرافیا و برنامه ریزیشهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران. | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| 3استادیارگروه جغرافیا و برنامهریزی شهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| چکیده | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| آسیبپذیری در برابر زلزله یک مسئلهی بزرگ در شهرهای کشورهای مختلف محسوب میشود که در ابعاد مختلف دارای پیامدهای زیانباری میباشد. با شناسایی عوامل موثر بر کاهش آسیبپذیری و تاب آوری در مقابل زلزله میتوان به مدیریت بحران و کاهش پیامدهای این مخاطره نائل آمد. بررسی وضعیت میزان آسیبپذیری مناطق مختلف کلانشهر تبریز بهنگام زلزله نشان میدهد که برنامهریزیها، پیشبینیها و اقدامات انجامشده برای تاب آور ساختن این مناطق، کارایی آنچنانی نداشته است. لذا هدف این پژوهش شناسایی پیشرانهای مؤثر بر کاهش آسیبپذیری و تابآوری کلانشهر تبریز در برابر زلزله و تدوین سناریوهای محتمل برای افق 1422، میباشد. این پژوهش از لحاظ هدف، کاربردی، ازنظر ماهیت، تحلیلی- اکتشافی، ازنظر روش گردآوری دادهها به صورت توصیفی-پیمایشی و تجزیه و تحلیل دادهها بهصورت آمیخته (کمی-کیفی) میباشد. جامعه آماری پژوهش، 35 نفر از خبرگان متخصص میانرشتهای در زمینههای آسیبپذیری و تابآوری و رویکرد آینده پژوهی هستند که با روش نمونهگیری هدفمند انتخابشدهاند .در این پژوهش ابتدا با تکنیک پویش محیطی و دلفی طی دو راند، 44 عامل اولیه استخراجشده و با تحلیل ساختاری در نرمافزار میکمک، یازده عامل اصلی بهعنوان پیشرانهای کلیدی مؤثر بر کاهش آسیبپذیری و تابآوری مورد شناسایی قرارگرفتهاند. بر اساس نتایج حاصل از ماتریس اثرگذاری عوامل، از مجموع 3398 رابطه اثرگذاری مستقیم عوامل، متغیرهای بخش کالبدی، بیشترین تأثیر را بر آینده آسیبپذیری مناطق مختلف کلانشهر تبریز در برابر بحران زلزله داشتهاند. در نهایت نیز با تعیین عدم قطعیتهای بحرانی از طریق شاخص اجماع و همچنین روش استقرایی، سه سناریو طلایی، ایستا و بحرانی برای افق 1422 به دست آمده است. | ||||||||||||||||||||||||||||||||
تازه های تحقیق | ||||||||||||||||||||||||||||||||
تعداد 44 عامل اثرگذار که ماحصل پرسش از خبرگان و متخصصان تابآوری و مدیریت بحران بوده است توسط نرمافزار میک مک پردازش و تحلیلشده است تا بر اساس خروجی میک مک پیشرانهای کلیدی مؤثر بر آسیبپذیری مناطق شهری در برابر بحران زلزله با تأکید بر مناطق مختلف کلانشهر تبریز، شناسایی گردد. این 44 عامل بهقرار جدول (3) در چهار بعد شناساییشدهاند:
جدول 3. عوامل مؤثر بر روند آینده تابآوری در برابر بحران زلزله با تأکید بر کلانشهر تبریز
مأخذ: یافتههای پژوهش: 1403
با توجه به 44 عامل اولیه شناسایی شده، ماتریس اثرات متقاطع با ابعاد 44 * 44 تشکیل گردید و جهت پردازش دادهها وارد نرمافزار میک مک شد. جدول (4) نشاندهنده ابعاد ماتریس و ویژگیهای آن است.
جدول (4). مشخصات کلی ماتریس
مأخذ: یافتههای پژوهش: 1403
چنانکه مشاهده میشود، درجه پرشدگی ماتریس 86/95 درصد است. سهم بالای پرشدگی ماتریس، میتواند تبیینکننده وجود ارتباط بین پیشرانهای انتخابشده و روابط دودویی همسان بین پیشرانها باشد. این مسئله دشواری تصمیمگیری در مورد آسیبپذیری کلانشهر تبریز را در مقابل بحران زلزله آشکار مینماید، چراکه وجود ارتباط زیاد بین پیشرانها بیانگر ضرورت اتخاذ راهکارهای دقیق و مطلوب برای پیشرانهای مختلف است چراکه عدم ارائه راهکار مطلوب برای هر پیشران، با توجه به ارتباط بین پیشرانها، ضروررتا باعث افت وضعیت سایر پیشرانها خواهد شد. در ارتباط با بقیه روابط نیز، بر اساس نتایج تحلیل ساختاری در نرمافزار میک مک، از مجموع روابط، امتیاز 80 رابطه، عدد صفر بوده است. این امر نشاندهنده این است که عوامل بر یکدیگر تأثیر نداشته یا از همدیگر تأثیر نپذیرفتهاند که این تعداد نزدیک به 31/4 درصد از کل حجم ماتریس را به خود اختصاص داده است. همچنین از مجموع 1856 رابطه ممکن در این ماتریس، 712 رابطه عدد یک (36/38 درصد)، 746 رابطه عدد دو (19/40 درصد) و 398 رابطه، عدد سه (44/21 درصد) میباشد. نتایج بهدستآمده نشانگر این است که روابط با شدت متوسط بالاترین میزان و روابط با شدت زیاد پایینترین میزان را در سیستم دارا هستند. همچنین ماتریس بر اساس شاخصهای آماری با 5 بار چرخش دادهای از مطلوبیت و بهینهشدگی 100 درصد برخوردار بوده که حاکی از روایی بالای پرسشنامه و پاسخهای آن است. در مرحله بعدی به تحلیل عوامل کلیدی بر اساس موقعیت قرارگیری در پلان اثرگذاری اثرپذیری پرداخته میشود. میزان اثرپذیری پیشرانها در کنار اثرگذاری مشخصکننده ماهیت یک پیشران است، پیشرانهایی که تأثیرگذاری زیادی روی سایر پیشرانها دارند اما خود کمتر تحت تأثیر قرار میگیرند، جزو پیشرانهای محیطی یا ورودی سیستم محسوب میشوند، در مقابل پیشرانهایی که بیشترین اثرپذیری و کمترین اثرگذاری را دارند پیشرانهای هدف یا خروجی سیستم هستند. چنانکه در بخش روششناسی تحلیل ساختاری و نرمافزار میک مک ذکر شد، متغیرهای سیستم بعد از ارزیابی اثراتشان بر یکدیگر توسط کارشناسان و بر اساس روابط ریاضی بین آنها، روی یک نمودار (شبکه مختصات) با عنوان پلان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری قرار میگیرند که موقعیت آنها در نمودار بیانگر وضعیت پیشران در سیستم و نقش آنها در پویایی و تحولات سیستم در آینده است | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| کلیدواژهها | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| تابآوری؛ زلزله؛ سناریونگاری؛ کلانشهر تبریز | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| اصل مقاله | ||||||||||||||||||||||||||||||||
|
هدف: هدف این پژوهش شناسایی پیشرانهای کلیدی مؤثر بر کاهش آسیبپذیری و تابآوری مناطق مختلف کلانشهر تبریز در برابر بحران زلزله و تدوین سناریوهای محتمل برای افق 1422، میباشد. روش پژوهش: این پژوهش از لحاظ هدف، کاربردی، ازنظر ماهیت پژوهش، تحلیلی- اکتشافی، ازنظر روش گردآوری دادهها به صورت توصیفی-پیمایشی و تجزیه و تحلیل دادهها بهصورت آمیخته (کمی-کیفی) میباشد. جامعه آماری پژوهش گروه 35 نفری از خبرگان متخصص میانرشتهای در زمینههای آسیبپذیری و تابآوری و رویکرد آینده پژوهی هستند که با روش نمونهگیری هدفمند انتخابشدهاند .در این پژوهش ابتدا با تکنیک پویش محیطی و دلفی طی دو راند، 44 عامل اولیه استخراجشده و با تحلیل ساختاری در نرمافزار میکمک، یازده عامل اصلی بهعنوان پیشرانهای کلیدی مؤثر بر کاهش آسیبپذیری و تابآوری مورد شناسایی قرارگرفتهاند. نتایج: بر اساس نتایج حاصل از ماتریس اثرگذاری عوامل، از مجموع 3398 رابطه اثرگذاری مستقیم عوامل، متغیرهای بخش کالبدی، بیشترین تأثیر را بر آینده آسیبپذیری مناطق مختلف کلانشهر تبریز در برابر بحران زلزله داشتهاند. در نهایت نیز با تعیین عدم قطعیتهای بحرانی از طریق شاخص اجماع و همچنین روش استقرایی، سه سناریو طلایی، ایستا و بحرانی برای افق 1422 به دست آمده است. همچنین نتایج نشان داد سناریوی طلایی یا همان ارتقا تابآوری کلانشهر تبریز در برابر بحران زلزله زمانی که وضعیت عوامل ساختاری-کالبدی با روند مطلوب مواجه بوده و عوامل خدمات و تأسیسات زیرساختی در راستای تابآوری مناطق مختلف کلانشهر تبریز حرکت کنند، به وقوع خواهد پیوست. نتیجهگیری: بررسی وضعیت میزان آسیبپذیری مناطق مختلف کلانشهر تبریز در مواقع بحران زلزله نشان میدهد که برنامهریزیها، پیشبینیها و اقدامات انجامشده برای تاب آور ساختن این مناطق، کارایی آنچنانی نداشته است. یکی از اهداف اصلی برنامهریزی شهری کاهش آسیبپذیری و تاب آور ساختن شهرها در برابر زلزله، است. شناسایی، ارزیابی و تحلیل عوامل مؤثر بر تابآوری در برابر زلزله، از اقدامهای مؤثر در تدوین برنامههای کاهش آثار زمینلرزه در قالب برنامههای مدیریت بحران میباشد. در این پژوهش، از بین سه سناریوی پیش روی کلانشهر تبریز، تنها سناریو اول (سناریوی طلایی یا همان ارتقاء تابآوری کلانشهر تبریز در برابر بحران زلزله) میتواند شرایط تابآوری مناطق مختلف این کلانشهر را در برابر بحران زلزله فراهم نماید. پیشفرضهای اصلی این سناریو کیفیت ساخت و اجرای سازهها و توجه به بهسازی و نوسازی ساختمانها بهویژه در مناطق با سطح بالای آسیبپذیری در کلانشهر تبریز میباشد. | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| مراجع | ||||||||||||||||||||||||||||||||
|
آراسته، مژگان، باغبان، امیر، باغبان، ساجده (1399). شناسایی عوامل کلیدی مؤثر بر تابآوری شهری با رویکرد آینده نگاری (مطالعه موردی: کلان شهر مشهد)، برنامهریزی توسعه کالبدی، 5(2): ۶۳ – ۷۸.
اسدی، احمد (1400). ارزیابی مؤلفههای اجتماعی-اقتصادی تبیینکنندهی تابآوری در سکونتگاههای غیررسمی مطالعه موردی شهر تبریز، فصلنامه علمی برنامهریزی منطقهای. مقالات آماده انتشار.
انصاری, محمدرضا, برک پور, ناصر. (1401). ارزیابی برنامه های توسعه شهری و منطقه ای از منظر پایداری اجتماعی. فضای شهری و حیات اجتماعی، 1(3): 1-16.
پورمحمدی, محمدرضا, سعادت جو, مهری. (1403). ارزیابی ابعاد رویکرد توسعه پایدار شهری در بهبود فضاهای سبز شهری (نمونه موردی: منطقه 10 کلانشهر تبریز). فضای شهری و حیات اجتماعی، 3(8): 44-19.
لطیفی، امین، زیاری، کرامت اله، نادری، سیدمجید (1401). تحلیل و سطحبندی پیشرانهای کلیدی مؤثر بر افزایش تابآوری کالبدی شهر تهران در برابر زلزله با استفاده از مدلسازی ساختاری-تفسیری ISM (مورد پژوهی: منطقه 10)، جغرافیا و مطالعات محیطی، 11 (3): 309-285.
محمدی، علیرضا؛ پاشازاده، اصغر (1396). سنجش تابآوری شهری در برابر خطر وقوع زلزله مطالعه موردی شهر اردبیل، پژوهش های دانش زمین، 8(30): 112-126.
مرادیان, میثم, رخشانی نسب, حمیدرضا, طیب نیا, سیدهادی. (1401). ارزیابی کارایی معابر جهت تعیین بهینهترین مسیر خروج از بافت در زمان بروز زلزله (مطالعه موردی: بافت مرکزی شهر زاهدان). فضای شهری و حیات اجتماعی، 1(3): 39-53.
نامجویان، فرخ؛ رضویان، محمدتقی؛ سرور، رحیم (1396). تابآوری شهری چارچوبی الزام آور برای مدیریت آینده شهرها، فصلنامه جغرافیایی سرزمین، 14(55): 95-81. | ||||||||||||||||||||||||||||||||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 253 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 58 |
||||||||||||||||||||||||||||||||