تحلیلی بر مؤلفه های موثردر توسعه گردشگری شهرها از رویکرد زیست محیطی (مطالعه موردی: شهر مراغه)

امروزه ارتباط نزدیک میان گردشگری و محیط زیست، اهمیت رویکرد برنامه ریزی توسعه پایدار گردشگری و برنامه ریزی زیست محیطی را افزایش داده است. راهبرد گردشگری پایدار در دنیای امروز، رهیافت جامعی است که خواهان رشد بلند مدت صنعت گردشگری بدون اثرات مخرب بر زیست بوم‌های طبیعی و میراث فرهنگی جوامع است و بر این نکته تاکید دارد که در قالب توسعه گردشگری انسان قادر خواهد بود جوانب خاصی از محیط را در جهت مثبت یا منفی دستکاری کند. به عبارتی، گردشگری از طریق مشارکت مالی، بهبود برنامه ریزی و مدیریت زیست محیطی، افزایش آگاهی زیست محیطی، نگهداری و حفاظت منابع طبیعی، اندازه­گیری دقیق و منظم و توسعه پایدار گردشگری در کاهش اثرات زیست محیطی گردشگری موثر است. برنامه ریزی صرف برای گردشگری بدون توجه به سایر بخش­ها کافی نیست بلکه برای گردشگری پایدار و موثر باید به همه ابعاد توجه نمود و یکپارچگی بوجود آورد که نیاز به برنامه ریزی و مدیریت متمرکز است؛ به گونه‌ای که در آن انواع مختلف توسعه‌ها مشخص شود.

بهبود مدیریت زیست محیطی گردشگری با معرفی راهها و روشهای کاستن و تصحیح آسیب­هایی که بیشتر منابع موجود گردشگری با آن مواجه شده‌اند، گام اول جهت نیل به اهداف توسعه پایدار گردشگری می‌باشد. برای رسیدن به توسعه پایدار، برنامه ریزی گردشگری باید به اندازه کافی متمرکز باشد نه اینکه تحت عناوین سیستم‌های اکولوژیکی و سیاسی باشد و برای اینکار لازم است تا گردشگری بخشیِ موجود، جایگزین یک گردشگری با مقیاس بزرگتر و یکپارچه­تر و با آگاهی بسیار بیشتر شود. مهمترین اصل گردشگری پایدار بر ارزش ذاتی محیط تاکید دارد؛ بنابراین محیط نباید دارایی صنعت گردشگری تلقی شود و اینگونه تصور شود که منابع طبیعی متعلق به این صنعت است و هر نوع بهره برداری از آن در جهت توسعه گردشگری مجاز شمرده می‌شود. ضمناً تاکید بر دیدگاه بلند مدت در برنامه ریزی‌ها، همگامی با تغییرات مثبت و همچنین ضرورت پیروی از یک رویکرد متوازن با توجه به ویژگی‌ها و شرایط مقاصد گردشگری، از نکات مهمی است که در اصول گردشگری پایدار بر آن‌ها تاکید شده است. در چنین رویکردی می‌بایست به طور همزمان به نیازهای محیط فیزیکی، جامعه و خواسته­های گردشگران توجه شود.

پژوهش حاضر با توجه به اهمیت بالای گردشگری پایدار در دنیای امروز و با توجه به لزوم توجه به پایداری محیط‌زیست شهری در توسعه گردشگری، به دنبال تحلیل مؤلفه‌های پایداری در گردشگری شهر مراغه بوده است. بر همین اساس، در ابتدا مؤلفه‌ها و شاخص‌های مؤثر در این زمینه شناسایی و از منابع مختلف استخراج گردید. در ادامه، با عنایت به وجود سه گروه از ذی‌نفعان و ذی‌نفوذان در امر گردشگری شهری (شهروندان، مسئولین شهری و متخصصان و خبرگان)، مؤلفه‌ها و شاخص‌های مذکور در قالب پرسشنامه‌ در اختیار آن‌ها قرار گرفت. نتایج حاصل از تکمیل پرسشنامه­ها توسط هر سه گروه شهری نشان می­دهد که از دیدگاه هر سه گروه (شهروندان، مسوولین و متخصصان)، میانگین تمامی مؤلفه‌های توسعه گردشگری در شهر مراغه نزدیک به هم و از میانگین نظری پرسشنامه کمتر بوده است (جدول 8). در نظرات گروه­های شهری به لحاظ مؤلفه‌های پژوهش، اختلاف کمی دیده می­شود؛ اما، گروه شهروندان با 74/2، میانگینی بیشتر از دو گروه دیگر را به خود اختصاص داده است. بنابراین، می­توان چنین نتیجه گرفت که وضعیت مؤلفه‌های توسعه گردشگری پایدار (از رویکرد زیست محیطی) در شهر مراغه از دید گروه‌های شهری مختلف در وضعیت مطلوبی قرار ندارد.

نتایج مطالعه حاضر با پژوهش مرادپسندی و همکاران (1400) همخوانی دارد. به طوری که آن‌ها در مطالعه خود، نتیجه گرفته‌اند که به دلیل قرار‌گیری شهر عباس آباد در ناحیه شمالی کشور و موقعیت خاص جغرافیایی آن، توجه به رویکرد پایداری زیست محیطی در آن امری کاملا ضروری است. حاتمی­نژاد و همکاران (1399)، نبود تناسب میان منابع موجود و میزان مصرف در شهر رشت را عامل ناپایداری زیست محیطی این منطقه دانسته‌اند که موجب ایجاد فشار بر فضای بوم شناختی می­گردد. نتایج این تحقیق خاطر نشان می‌کند با برنامه ریزی جهت دستیابی به پایداری می‌توان بر مشکلات موجود و آینده فائق آمد. همچنین، رضازاده و همکاران (1398)، عنوان کردند افزایش صمیمیت، روابط همسایگی و حس تعلق ساکنان به محله، استفاده از طبیعت منطقه در جذب گردشگر و همچنین افزایش تمایل ساکنان به سکونت در محله، از جمله‌ مؤلفه‌هایی هستند که در  تهیه برنامه‌های راهبردی برای توسعه پایدار گردشگری اهمیت والایی دارند. رضایی سوق (1395)، لطفی و همکاران (1394)، عنوان می‌کنند که آگاهی از وضعیت پایداری زیست محیطی نواحی مختلف شهری و شناخت وضع موجود می‌تواند نقش مهمی در ارتقای مدیریت و برنامه­ریزی و تخصیص بهینه منابع جهت بهبود رفاه ساکنین و حل مشکلات آنها داشته باشد که این امر با نتایج پژوهش حاضر همخوانی دارد. راسخی و همکاران (1395) عنوان می­کنند که تأثیر گردشگری بر محیط زیست کشورهای توسعه یافته مثبت است در حالی که این اثر در کشورهای در حال توسعه منفی می­باشد. بنابراین توصیه می­کنند که برای توسعه گردگشگری پایدار، عملکرد زیست محیطی باید در اولویت قرار گیرد. آریا و همکاران (2023)، به این نتیجه رسیده­اند که هنگامی که ساکنان به طور فعال در فرایندهای تصمیم­گیری برای مدیریت اثرات گردشگری شرکت کنند؛ این به نوبه خود به حفط جشنواره­ها، سنت­ها و جاذبه­های محلی و در کل حفظ میراث فرهنگی و طبیعی جامعه و کاهش هزینه­های منفی گردشگری بر محیط زیست کمک می­کند. گونیا و همکاران (2022)، تسهیلات اولیه گردشگری نظیر ارائه اطلاعات در مورد طبیعت، حمایت از آموزش و حفاظت از محیط طبیعی در ذخایر طبیعی و نقاط سبز منتخب شهرها را برای توسعه شکل­های پایدارتر گردشگری به ویژه پیاده­روی و دوچرخه­سواری، گردشگری آموزشی و فعالیت­های تفریحی روزانه ساکنان-شهر بسیار مؤثر ارزیابی کرده­اند؛ که این امر با نتایج تحقیق حاضر کاملاً همخوانی دارد.

بر اساس آنچه بیان شد، شهر مراغه به لحاظ شاخص­های گردشگری پایدار، علی‌رغم پتانسیل‌های فراوان گردشگری در ابعاد گوناگون، وضعیت چندان مناسبی ندارد. در حالیکه این شهر می‌توانست عملکرد به مراتب بهتری نسبت به وضعیت موجود خود داشته باشد. لذا، برنامه‌ریزی مناسب برای توسعه پایدار و اتخاذ رویکردها و راهبردهای محیط زیستی و گردشگری شهری در این شهر، موجب حفظ ارزش‌های زیست محیطی و جذب گردشگر در این منطقه ‌می‌شود. علاوه بر این، مراغه به لحاظ تأمین زیرساخت­های شهری گردشگری پایدار و چشم­اندازسازی محیط زیست شهری کمبودهای اساسی دارد که می‌بایست از طریق برنامه­های راهبردی نظارتی-مدیریتی مرتفع گردد. آنچه ضروری به نظر می­رسد این است که با دیدگاهی مشارکتی به امر گردشگری شهر مراغه و توسعه آن نگاه شود و توسعه شهر از مسیر تبعیت از مدیریت سیاسی تا حد امکان خارج شده و با مشارکت نخبگان شهری، سرمایه­گذاران خصوصی و تخصیص سرمایه­گذاری­های دولتی، شهر و شهرستان در مسیر منطقی توسعه قرار گیرد. لازم به ذکر است که جهت توسعه گردشگری مراغه لازم است که همه دستگاه­های مدیریتی و اجرایی شهر در مسیر مدیریت یکپارچه گام بردارند.

پیشرفت در زیرساخت‌های فناوری، بخش گردشگری را به عاملی امیدوارکننده‌ برای رشد اقتصادی کشورها مبدل ساخته است. با این حال، ارتباط بین توسعه گردشگری و اثرات زیست‌محیطی را نمی‌توان انکار کرد و کارایی زیست‌محیطی  یکی از مؤلفه‌های حیاتی در سیاست‌گذاری­های گردشگری است. در این راستا، پیشگیری از اثرات منفی گردشگری از جمله ضرورتها برای حفظ منابع زیست محیطی و  فرهنگی-اجتماعی مناطق گردشگرپذیر است؛ هدف از انجام تحقیق حاضر بررسی همین موضوع در شهر مراغه است.

این پژوهش به لحاظ هدف کاربردی و به لحاظ روش توصیفی ـ تحلیلی است. اطلاعات و داده‌های مورد نیاز با استفاده از مطالعات کتابخانه‌‌ای و مطالعات میدانی (پیمایشی) و با استفاده از ابزار پرسشنامه محقق‌ساخته گردآوری شده است. جامعه آماری تحقیق شامل شهروندان، مسئولین و متخصصان می‌باشد. همچنین، در این پژوهش از روش‌های نمونه­گیری تصادفی برای شهروندان (382 نفر) و روش نمونه‌گیری غیراحتمالی و هدفمند، برای مسئولین و متخصصان (هرکدام 50 نفر) استفاده شده است. جهت تجزیه و تحلیل داده­های منتج از پرسشنامه­ها از نرم افزار SPSS و آزمون‌های آماری T، توکی و کروسکال والیس استفاده شده است.

یافته‌های پژوهش حاکی از همگرایی دیدگاه‌های هر سه گروه (شهروندان، مسئولین و متخصصان) در ارتباط با وضعیت گردشگری در شهر مراغه می‌باشد که تقریباً بین 41/2 تا 74/2 در نوسان بوده است. لیکن، در مجموع نتایج نشان‌دهندة وضعیت نامطلوب شاخص­ها و مؤلفه‌های مطالعه شده، در شهر مراغه است. آزمون پیلای تریس و تحلیل واریانس چندمتغیره نیز نشان داد بین گروه­های مختلف شهری از لحاظ شاخص­های شبکه عبور و مرور، خدمات و امکانات ـ تاسیسات گردشگری، سیما و منظر شهری، پیوندهای اجتماعی و فرهنگ بومی ـ محلی و حفظ محیط زیست، تفاوت معنی­داری وجود دارد و تنها در شاخص عملکرد مدیریت شهری، بین گروه­های مختلف شهری تفاوت معناداری وجود ندارد.

در نهایت، به لحاظ شاخص­های گردشگری پایدار، ناحیه یک با بیشترین میزان در «رتبه‌ اول» و پس از آن نواحی شش و دو در رتبه‌های بعدی قرار دارند. تحقیق حاضر به خوبی لزوم اجرای قوانین و سیاست‌های حفاظت از محیط زیست و اتخاذ شیوه‌های گردشگری پایدار توسط مدیران و تصمیم­گیران را خاطر نشان ساخته است؛ تا از این طریق اثرات مخرب گردشگری بر محیط زیست در سیاست‌های توسعه گردشگری کاهش یابد.