آمار
| تعداد نشریات | 45 |
| تعداد شماره‌ها | 1,560 |
| تعداد مقالات | 19,042 |
| تعداد مشاهده مقاله | 64,694,045 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 23,812,534 |
ارائه مدل بهینه عملکردی برای منطقۀ آزاد اردبیل با تکیه بر آسیبشناسی مناطق آزاد در ایران | ||
| جغرافیا و برنامه‌ریزی | ||
| دوره 29، شماره 94، 1404، صفحه 87-68 اصل مقاله (1.48 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22034/gp.2025.62767.3285 | ||
| نویسندگان | ||
| اسماعیل جهانی دولت آباد* 1؛ حسین حیدری2 | ||
| 1دانشیار جامعه‌شناسی دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران | ||
| 2استادیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| هدف: با توجه به این واقعیت که مناطق آزاد در ایران نسبت به نمونه‌های موفق آن در دنیا دارای عملکرد قابل قبولی نبوده و با آسیبهای متعددی مواجه هستند، مقاله حاضر ضمن شناسایی آسیبهای نهفته در مناطق آزاد کشور، سعی دارد مدل مطلوب برای بهبود عملکرد مناطق تازه تأسیس و مشخصاً منطقه آزاد اردبیل ارائه دهد. روش پژوهش: شناسایی آسیبهای مناطق آزاد بر مبنای روش کیفی و به طور خاص مصاحبه با مطلعین حوزه مناطق آزاد در کشور صورت گرفته است. شناسایی و اولویت‌بندی ریشههای آسیبها با بهره‌گیری از مدل تحلیل سلسله‌مراتبی و نرم‌افزار وزن‌دهی Expert Choice انجام یافته و مدل بهینه عملکردی برای منطقه آزاد اردبیل نیز بر مبنای تدوین سناریوهای احتمالی عوامل کلیدی حاصل از نرم‌افزار فوق بوده است. نتایج: نتایج حاکی از آن است که مناطق آزاد در شرایط فعلی بنا به اقدامات و سیاستهای اشتباه، توانمندی لازم جهت تحقق شرایط واقعی یک منطقه آزاد را دارا نیستند. این عدم توانمندی در بسیاری از ابعاد مختلف مالی، انسانی، سازمانی و ... مطرح می‌باشد. نتیجه‌گیری: تداوم وضعیت موجود بدون تغییرات در رویکرد و ساختار در چارچوب سناریوی اول، منطقه آزاد اردبیل را در شرایط بحرانی و حتی فراتر از آن قرار خواهد داد. حفظ رویکرد موجود با تغییرات تدریجی در ساختارِ اجرا و مشارکت (در قالب سناریوی دوم) زمینه را برای به کارگیری سیاستهای اساسی و توانمندی اعمال این سیاست‌ها از سوی منطقه آزاد اردبیل فراهم خواهد ساخت، و در چنین حالتی می‌توان به معنای واقعیِ منطقه آزاد (در قالب سناریوی سوم) با تأکید بر تغییرات اساسیِ رویکردی و ساختاری نزدیک شد. | ||
تازه های تحقیق | ||
در مطالعۀ حاضر به سه موضوع مرتبط به هم پرداخته شده است: آسیبشناسی، علتیابی و ارائه راهکار. در همین راستا، در مرحلۀ اول، آسیبهای موجود در مناطق آزاد از متن مصاحبهها استخراج شده و نتایج به صورت خیلی خلاصه در قالب جدول مربوطه ارائه شد. در ادامه به علل و ریشههای این آسیبها پرداخته شد و سعی شد علل و عواملی که منجر به بروز این در مجموع باید عنوان شود که مناطق آزاد به طور عام با سازوکارهای فعلی چه در مرحله قبل از اجرا و چه بعد از اجرا، بیشتر از آن‌که منطبق با اهداف متعالی آنها بوده و نفعی برای اقتصاد ملی و بین‌المللی داشته باشند، آسیبی جدی برای آن محسوب می‌شوند. اما بدین معنی نیست که مناطق آزاد فی‌نفسه نمی‌توانند مفید بوده و ایفای نقش کنند، بلکه مفید بودن آن، در وهلۀ اول منوط به شرایطی مانند تولید محور بودن ساختار اقتصادی و نهادی کشور، کشش تولید نسبت به تقاضا در کشور، ابتنای کشور بر استراتژی اولویت توسعه و تعیین اهداف مناطق آزاد در چهارچوب منافع ملی و سازگار با آن است و در وهلۀ دوم منوط به اعمال سیاست‌ها و اقدامات مناسبی است که می‌توانند در شرایط اقتصاد کلانِ ایران نیز به عنوان نقاط پیشران و الگو برای سرزمین اصلی جهت توسعه تدریجی ایفای نقش کنند. بنابراین برای ایفای چنین نقشی، راهکارهایی برای ایجاد مناطق آزاد به طور اعم و منطقه آزاد اردبیل به طور اخص چه قبل از تأسیس و اجرا و چه بعد از اجرا البته با اتکا به یافته‌های این مطالعه به ترتیب زیر ارائه میشود:
مقایسۀ نتایج مطالعۀ حاضر با سایر پژوهشهای انجام گرفته در این حوزه به وضوح نمایانگر یک وجه اشتراک بین این نتایج با نتایج به دست آمده از پژوهشهای پیشین است. تقریباً اکثریت قریب به اتفاق این پژوهشها، به مانند پژوهش حاضر، در ارزیابی عملکرد مناطق آزاد در ایران به این نتیجه رسیدهاند که مناطق آزاد تجاری در ایران با سازوکارهای فعلی چه در مرحله قبل از اجرا و چه بعد از اجرا، انطباق چندانی با اهداف متعالی آنها نداشته و آنچنان که باید و شاید در پیشبرد اقتصاد ملی نقش ایفا نمیکنند. این مقوله علاوه بر مطالعۀ حاضر در نتایج بسیاری از مطالعات دیگر از جمله شهبازبگیان و حبیبزاده (1401)، عظیمی لمیر و دیگران (1401)، وثوقی و خوش نمک (1400)، قنبرپور و دیگران (1400)، کاموسی علمداری و دیگران (1400)، فروغیفر و دیگران (1399) و دفتر تحقیقات و سیاستهای پولی و بازرگانی (1395) مطرح شده و همانطور که اشاره شد وجه مشترک مطالعه حاضر با مطالعات پیشین محسوب میشود. اما، وجه تمایز این مطالعه با پژوهشهای پیشین را میبایست در بحث علتیابیِ عدم موفقیت مناطق آزاد در ایران جستجو نمود. این مقوله در بسیاری از مطالعات قبلی مورد توجه نبوده و در این مطالعات غالباً به بررسی و شناسایی آسیبها اکتفا شده است. همچنین، در بخش محدودی از مطالعات پیشین که به علل و ریشههای مسئله پرداخته شده، پژوهشگران اغلب به شرایط و عوامل ساختاری محدود شده و تقریباً تمام علل مسئله را در این حوزه جستجو کردهاند. در حالی که، طبق نتایج مطالعۀ حاضر، علاوه بر عوامل ساختاری (مشتمل بر حوزههای مشارکت و اجرا)، عوامل رویکردی (حوزۀ سیاستگذاری و تصمیم) نقش بسزایی در بروز آسیبها و چالشها در مناطق آزاد داشتهاند و همانطور که در نتایج همین پژوهش مشخص شد، عوامل رویکردی اعم از ضعف ثبات مدیریتی، اشکال در قوانین، تعریف کارکردهای متعدد و پایبند نبودن به اصل اولیه اقتصاد، نبود اجماع و عزم ملی برای توسعه منطقه آزاد، نبود مطالعه و کارشناسی قبل از ایجاد منطقه آزاد، ایجاد منطقه آزاد با فشارهای سیاسی و... وزن به مراتب بالاتری را در عدم موفقیت مناطق آزاد به خود اختصاص دادهاند. بنابراین، با توجه به وزن بالای عوامل یاد شده و نیز مغفول ماندن این عوامل در اغلب پژوهشهای پیشین پیشنهاد میشود پژوهشگران این حوزه در مطالعات آتی بر این مقولات متمرکز شده و هر کدام از این مقولات به صورت مستقل در این مطالعات مورد بررسی قرار گیرد. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| مناطق آزاد؛ آسیبشناسی مناطق آزاد؛ تحلیل سلسله‌مراتبی؛ منطقه آزاد اردبیل | ||
| اصل مقاله | ||
|
با توجه به این واقعیت که مناطق آزاد در ایران نسبت به نمونه‌های موفق آن در دنیا دارای عملکرد قابل قبولی نبوده و با آسیبهای متعددی مواجه هستند، مقاله حاضر ضمن شناسایی آسیبهای نهفته در مناطق آزاد کشور، سعی دارد مدل مطلوب برای بهبود عملکرد مناطق تازه تأسیس و مشخصاً منطقه آزاد اردبیل ارائه دهد. شناسایی آسیبهای مناطق آزاد بر مبنای روش کیفی و به طور خاص مصاحبه با مطلعین حوزه مناطق آزاد در کشور صورت گرفته است. شناسایی و اولویت‌بندی ریشه-های آسیبها با بهره‌گیری از مدل تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) و نرم‌افزار وزن‌دهی Expert Choice انجام یافته و مدل بهینه عملکردی برای منطقه آزاد اردبیل نیز بر مبنای تدوین سناریوهای احتمالی عوامل کلیدی حاصل از نرم‌افزار فوق بوده است. نتایج حاکی از آن است که مناطق آزاد در شرایط فعلی بنا به اقدامات و سیاستهای اشتباه، توانمندی لازم جهت تحقق شرایط واقعی یک منطقه آزاد را دارا نیستند. این عدم توانمندی در بسیاری از ابعاد مختلف مالی، انسانی، سازمانی و ... مطرح می‌باشد. تداوم وضعیت موجود بدون تغییرات در رویکرد و ساختار در چارچوب سناریوی اول، منطقه آزاد اردبیل را در شرایط بحرانی و حتی فراتر از آن قرار خواهد داد. حفظ رویکرد موجود با تغییرات تدریجی در ساختارِ اجرا و مشارکت (در قالب سناریوی دوم) زمینه را برای به کارگیری سیاستهای اساسی و توانمندی اعمال این سیاست‌ها از سوی منطقه آزاد اردبیل فراهم خواهد ساخت، و در چنین حالتی می‌توان به معنای واقعیِ منطقه آزاد (در قالب سناریوی سوم) با تأکید بر تغییرات اساسیِ رویکردی و ساختاری نزدیک شد. | ||
| مراجع | ||
|
احمدزاده، بهمن و لطفی، حیدر (1396). تاثیر مناطق آزاد بر تجارت بین‌المللی؛ مطالعه موردی منطقه آزاد کیش. نگرشهای نو در جغرافیای انسانی، 9(2)، 177-157.
اسفندیاری، علی‌اصغر؛ مقدس حسین‌زاده، سمیره و دلاوری، مجید (1387). ارزیابی عملکرد مناطق آزاد تجـاری ایـران و تأثیر آن در توسعه اقتصادی این مناطق. پژوهشنامه اقتصادی، 8(28)، 119-146.
بهمنی، علیرضا (1391). بررسی تأثیر مناطق آزاد بر اقتصاد جهانی (مطالعه موردی مناطق آزاد ایران). پایان‌نامه کارشناسی ارشد، پردیس بین‌الملل دانشگاه گیلان.
پیش بهار، اسماعیل؛ پرچم، رقیه و یادآور، حسین (1396). تأثیرپذیری انواع مختلف گردشگری از یکدیگر در منطقه آزاد ارس: کاربرد رهیافت مدل‌سازی معادلات ساختاری (SEM). جغرافیا و برنامه‌ریزی، 21(61)، 93-110.
تقی‌زاده، خدیجه. (1389). عملکرد مناطق آزاد تجاری- صنعتی کشور درچهار سال اول برنامه چهارم توسعه. مجله اقتصادی (دوماهنامه بررسی مسائل و سیاستهای اقتصادی). ۱۰ (۹ و۱۰)، ۱۲۳-۱۳۲.
جهانشاهی، مسعود؛ علی فرجا، سجاد؛ نجفی، عباس و ناصری منش، علی (1396). نقش مناطق آزاد تجاری، بازرگانی و سیاسی در گسترش تجارت بین الملل و روابط سیاسی کشورها (مطالعه موردی منطقه آزاد قشم). نگرش های نو در جغرافیای انسانی، 9(3 )، 123-148.
دستمالچی، آناهیتا؛ ولی شریعت پناهی، مجید و سرور، رحیم (1400). آسیب شناسی طرح های توسعه منطقه آزاد کیش با تأکید بر مولفه‌های جغرافیایی. نگرشهای نو در جغرافیای انسانی (جعرافیای انسانی)، 13(3 )، 507-526.
رکن‌‌الدین افتخاری، عبدالرضا؛ وجدانی طهرانی، هدیه و علی رازینی، ابراهیم. (1388). ارزیابی و اولویت‌بندی مناطق آزاد تجاری ایران با استفاده از روش MADM. آمایش فضا و ژئوماتیک. ۱۳(۲) :۱۴۲-۱۹۵.
روستایی، شهریور؛ اصغری زمانی، اکبر و زلفی، علی (1393). پهنه‌بندی زمین برای توسعه شهری بخش مرکزی منطقه آزاد ارس با استفاده از مدل AHP. جغرافیا و برنامه‌ریزی، 18(47)، 149-169.
سازمان برنامه و بودجه کشور (1399)، گزارش عملکرد قوانین برنامه پنجم و ششم توسعه. انتشارات سازمان برنامه و بودجه کشور، تهران، ایران.
سجادی، پریسا و کریم‌پورریحان، مجید. (1395). بررسی راهکارهای توسعه گردشگری در منطقه آزاد اروند. نگرشهای نو در جغرافیای انسانی (جعرافیای انسانی). 8 (4 )، 15-28.
شهبازبگیان، محمدرضا و حبیبزاده، سایه (1401). تحلیل آمایشی توسعه منطقه آزاد ماکو: یک رویکرد مبتنی بر پویایی سیستم‌ها به سوی توسعه پایدار. جغرافیا و برنامه‌ریزی، 26(79)، 205-187.
عظیمی‌لمیر، یاسر؛ رنجبر، محسن؛ اسماعیل پورروشن، علی اصغر و دانیالی،تهمینه؛ اخباری، محمد (1401). تبیین اثرات ژئواکونومیکی مناطق آزاد بر توسعه مناطق پیرامون مطالعه موردی منطقه آزاد انزلی. فصلنامه جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، 12(46)، 330-343.
فتح‌الهی، سعید (1377). مناطق آزاد ایران، تجربه‌ای ناکام و ضرورت بازنگری اساسی (1). مجله فرهنگ و تعاون، 1(5) ، 38-43.
فروغیفر، طیبه؛ جلالی، سیدمهدی و تبریزیان، بیتا (1399). طراحی الگوی جذابیت سرمایه گذاری مناطق آزاد ایران: نمونه موردی منطقه آزاد انزلی. سیاست جهانی، 9(1)، 267-304.
قنبرپور، خدیجه؛ مهکویی، حجت؛ امیری، علی و زین‌العابدین، یوسف (1400). تحلیل تأثیر مناطق آزاد بر توسعه اقتصادی در ایران مطالعه موردی: منطقه آزاد ارس. فصلنامه جغرافیا و مطالعات محیطی، 3(10)، 7-27.
کاموسی علمداری، جواد؛ اصغری، حسین؛ پورشیخیان، علیرضا و حسنی‌مهر، صدیقه (1400). ارائه‌ی الگوی توسعه‌ی منطقه‌ای با تأکید بر پیشران‌های تأثیرگذار چندوجهی (مطالعه موردی: منطقه آزاد ارس). فصلنامه جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، 11(42)، 499-513.
کریمی‌کیا، اسما و مقدم، محمد (1391). بررسی عوامل جذب سرمایه‌گذاری در منطقه آزاد اروند. مجله اقتصادی، ماهنامه بررسی مسائل و سیاستهای اقتصادی، شماره‌های 6 و 7، 28-5.
گوگردچیان، احمد؛ طیبی، سید کمیل و امینی، فاطمه (1389). اثر جریان ورودی سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی بر صادرات غیر نفتی در مناطق آزاد تجاری ایران (87-1375). سیاستگذاری اقتصادی، 2(3)، 21-43.
محمدیفر، حسام و پناهی، سامان (1400)، تحلیل و بررسی عملکرد اقتصادی مناطق آزاد تجاری صنعتی جمهوری اسلامی ایران، معاونت مطالعات اقتصادی، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.
معاونت حقوقی ریاست جمهوری (1395). قوانین و مقررات مناطق آزاد تجاری صنعتی و مناطق ویژه اقتصاد. تهران: معاونت امور تدوین، تنقیح و انتشار قوانین و مقررات، چاپ دوم.
موسایی، میثم و عزیزیانی‌فر، جمال (1387). توجیه اقتصادی ایجاد منطقه آزاد تجاری در کردستان. بررسی‌های بازرگانی، 6(32)، 72-83.
وثوقی، لیلا و خوش‌نمک، صادق (1400). تحلیل شاخص‌های چند سطحی مؤثر بر جذب سرمایه‌گذاری در کسب و کار گردشگری مناطق آزاد تجاری - صنعتی. فصلنامه جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، 11(44)، 33-46.
Alansary, O. S., & Al-Ansari, T. (2023). Defining ‘free zones’: A systematic review of literature. Heliyon, 9(4), Article e15344. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2023.e15344 Aradhna A, (2005). Performance of export processing zones: A comparative analysis of India, Sri Lanka and Bangladesh, mimeo, Indian Council for Research on International Economic Relations, February. Aritenang, A.F. (2009): A Comparative Study on Free Trade Zone: Development Through Spatial Economic Concentration. Journal Perencanaan Wilayah dan Kota, Vol. 20 No. 2. hlm.95 – 108. Asgari, N., Farahani, R. Z., & Goh, M. (2013). Network design approach for hub ports-shipping companies competition and cooperation. Transportation Research Part A: Policy and Practice, 48, 1-18. https://doi.org/10.1016/j.tra.2012.10.020 Asgari, N., Hassani, A., Jones, D., & Nguye, H. H. (2015). Sustainability ranking of the UK major ports: Methodology and case study. Transportation Research Part E: Logistics and Transportation Review, 78, 19-39. https://doi.org/10.1016/j.tre.2015.01.014 Dandeker, R. D. (1992) The Rose Garden Agreement: is Mercosur the next step to a Hemispheric Free Trade Zone? Law and Policy in International Business, Vol. 24, No. 1, pp: 157-180. Emin Kavlak, M. (2012). Economic Impacts of Free Zones in Turkey: A Questionnaire Study Conducted with Firms Operating in Turkish Free Zones Regarding the Perception of the Firms on the Success of Free Zones. A Thesis Submitted to the Graduate School of Social Sciences of Middle East Technical University. Encyclopaedia of Free Zones of Iran, (2021), analysis and review of the economic performance of industrial free zones of the Islamic Republic of Iran, Tehran, Islamic Council Research Center. [In Persian]. Grubel, H. G. (1984). Free economic zones: good or bad. Aussenwirtschaft, 39(39), 43-56. Hamankolo, N. A. (2023). Suitability of multi-facility economic zones in attracting foreign investment: the case of the Lusaka South Multi-Facility Economic Zone (Doctoral dissertation, The University of Zambia). Kong, X. (2013). Chinese Aided Special Economic Zones as a Means for North Korean Reform (Doctoral dissertation, The Ohio State University). Laws and Regulations of Free Trade Industrial Zones and Special Economic Zones (2016), First Edition, Legal Vice President, Deputy for Codification, Revision and Publication of Laws and Regulations. [In Persian]. Levien, M. J. (2013). Regimes of dispossession: Special economic zones and the political economy of land in India. University of California, Berkeley. Li, D., & Wang, X. (2021). Land-use change and efficiency in Laos’ Special Economic Zones. Land, 10(10), 1012. Mugano, G. (2021). Special economic zones. Springer International Publishing. Phommachanh, N. (2024). The Impact of Special Economic Zones on Economic Development: Evidence from Nightlight Analysis in the Lao People’s Democratic Republic. Asian Development Review, 1-25. Shah, S. (2008). Special Economic Zones in South Asia: Comparative Analysis of Bangladesh, Sri Lanka, and India. mimeo, Harvard University. Stubbs, R. (2007). China, Southeast Asia and East Asian Economic Regionalism. In China's Reforms and International Political Economy (pp. 99-116). Routledge. Thakur, K. N. (2010). Impact of special economic zone (SEZ) on birds in Uran, Maharashtra (Doctoral dissertation, Mumbai University). United Nations Conference on Trade and Development. (2019). World investment report 2019: Special economic zones. UN. https://www.imf.org/external/pubs/ft/bop/2019/pdf/19-25.pdf Yang, Z. (2024). Research on the Legislative Power of Special Economic Zones. Interdisciplinary Humanities and Communication Studies, 1(6). Yeung, Y. M., Lee, J., & Kee, G. (2009). China's special economic zones at 30. Eurasian geography and economics, 50(2), 222-240. Yeung, Yue-man; Lee, Joanna; and Kee, Gordon (2009). China’s Special Economic Zones at 30 Eurasian geography and economics. (50) 2: 222-240. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 677 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 254 |
||