تأثیر تنوع فرهنگی بر تشدید ناامنی شهرهای خوزستان در نیمه دوم حکومت آل بویه (372- 447 ق)

1- ابن ابی اصیبعه، احمد بن قاسم،1386، عیون الأنباء فی طبقات الأطباء، ترجمه سید جعفر غضبان، تهران، دانشگاه علوم پزشکی ایران.

2- ابن اثیر، عزالدین محمد،1371، تاریخ کامل بزرگ اسلام و ایران، عباس خلیلی و ابوالقاسم حالت، تهران، علمی.

3- ابن بطوطه، ابوعبدالله محمد، 1376، سفرنامه ابن بطوطه، محمدعلی موحد، تهران، آگه.

4- ابن بلخی، 1374، فارسنامه، تصحیح منصور رستگار فسایی، شیراز، بنیاد فارس شناسی.

5- ابن جلجل، سلیمان بن حسان، 1349، طبقات الاطباء والحکماء، سیدمحمدکاظم امام، تهران، دانشگاه تهران.

6- ابن حوقل، ابوالقاسم محمد، 1366، سفرنامه ابن حوقل ایران در صوره الارض، جعفر شعار، تهران، امیرکبیر.

7- ابن طباطبا، ابراهیم بن ناصر، 1372، مهاجران آل ابوطالب، محمدرضا عطائی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

10- ابن فقیه، احمد بن محمد، 1379، البلدان، محمدرضا حکیمى‏، تهران، بنیاد فرهنگ ایران‏.

11- ابن مسکویه، ابوعلی احمد بن محمد، 1376، تجارب الامم، علی نقی منزوی، تهران، توس.

12- ابن ندیم، محمد بن اسحاق، 1381، الفهرست، محمدرضا تجدد، تهران، اساطیر.

13- احمدوند، فاطمه، 1392، تأثیر عوامل جغرافیایی بر وضعیت اقتصادی و سیاسی خوزستان: از فتح اسلامی تا پایان آل بویه (448- 14 ق)، رساله جهت دریافت درجه دکتری، دانشکده الهیات دانشگاه تهران.

14- اقتداری، احمد، 1353، دیار شهریاران، تهران، انجمن آثار ملی.

15- اقتداری، احمد، 1375، خوزستان و کهگیلویه و ممسنی، تهران، موسسه فرهنگی آیات.

17- امام شوشتری، محمدعلی، 1379، تاریخ خوزستان، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

18- بحرانی‌پور، علی و کاظمی، سجاد، 1394، «دلایل برآمدن و زوال شهرهای مسیر رودخانه کارون در خوزستان قرون 4-3 ق»، مطالعات تاریخ فرهنگی، ش 26، صص 28-1.

19- بلاذری، احمد بن یحیی، 1337، فتوح البلدان، محمد توکل، تهران، نشر نقره.

20- بیت حردان، الهام، 1393، بررسی اوضاع سیاسی و اجتماعی خوزستان زمان آل بویه، پایان‌نامه جهت دریافت درجه کارشناسی‌ارشد، گروه تاریخ دانشگاه لرستان.

21- جرفادقانی، ابوالشرف ناصح بن زفر، 1374، ترجمه تاریخ یمینی، تحقیق جعفر شعار، تهران، علمی و فرهنگی.

22- جزایری شوشتری، 1348، کتاب تذکره شوشتر، تهران، کتابخانه صدر.

23- حجتی، صادق، 1393، تاریخ، فرهنگ و تمدن ایران در عصر آل بویه، تهران، پارسه.

24- حقیقت، عبدالرفیع، 1398، دانشمندان ایرانی از کهن‌ترین زمان تاریخی تا پایان دوره قاجار، تهران، کومش.

25- خدری غریب‌وند، محمد، 1399، اوضاع اقتصادی و فرهنگی ایالت خوزستان در دوره اسلامی تا قرن 8 هجری قمری، پایان‌نامه جهت دریافت درجه کارشناسی‌ارشد، گروه تاریخ دانشگاه زنجان.

26- دینوری، ابوحنیفه، 1371، اخبار الطوال، محمود مهدوی دامغانی، تهران، نشر نی.

27- سیاه‌پور، کشواد، 1389، «نقش سیاسی، نظامی کردان فارس و خوزستان در دوره فتوح اسلامی»، تاریخ ایران، ش 5، صص 116- 97.

28- ضیاء پور، جلیل، بی‌تا، مادها و بنیانگذاری نخستین شاهنشاهی در غرب فلات ایران، تهران، انجمن آثار ملی.

29- عبادی، عبدالواحد، 1388، «بنادر خوزستان در قرون سوم و چهارم هجری»، رشد آموزش تاریخ، ش 35، صص 41-36.

30- عطایی، مرتضی؛ نیستانی، جواد؛ موسوی گوهر، مهدی و موسوی حاجی، رسول، 1393، «رستقباد خوزستان و رستقباد عراق، بررسی جغرافیای تاریخی جای نام های مشابه»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، ش 6، صص 130-113.

31- فسائی، حسن بن حسن، 1382، فارسنامه ناصری، تصحیح منصور رستگار فسائی، تهران، امیرکبیر.

32- قزوینی، زکریا بن محمد، 1373، آثار البلاد و اخبار العباد، جهانگیرمیرزا قاجار، تهران، امیرکبیر.

33- قفطی، ابوالحسن علی بن یوسف، 1347، تاریخ الحکماء قفطی، به کوشش بهین دارائی، تهران، دانشگاه تهران.

34- قمی، عباس، 1350، ‌مشاهیر دانشمندان اسلام (الکنی و الألقاب)، ترجمه محمد باقر کمره‌ای و دیگران، تهران، اسلامیه.

35- کسروی، احمد، 1353، شهریاران گمنام، تهران، امیرکبیر.

36- گردیزی، ابوسعید عبدالحی بن ضحاک، 1363، زین الاخبار، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران، دنیای کتاب.

37- لیموچی دلی، نعیم، 1398، جاده‌ها و مبادلات خوزستان (سده یکم تا هفتم هجری قمری)، پایان‌نامه جهت دریافت درجه کارشناسی‌ارشد، گروه تاریخ دانشگاه شهید بهشتی.

38- مادلونگ، ویلفرد، 1372، «نظرگاه کلام اسماعیلیه»، ترجمه علی‌اصغر شیری، کیهان اندیشه، ش 49، صص 105- 97.

39- ماوردی، ابوالحسن علی بن محمد، 1383، آیین حکمرانى، حسین صابرى‏، تهران، علمی و فرهنگی.

40- مسعودی، ابوالحسن علی، 1374، مروج‌الذهب و معادن الجوهر، ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی.

41- مقدسی، ابوعبدالله، 1361، احسن التقاسیم فی معرفه العقالیم، علی نقی منزوی، تهران: شرکت مولفان و مترجمان.

42- مودت لیدا، پاپی، سجاد، 1400، «بررسی عوامل رشد و گسترش مکتب کلامی معتزله در خوزستان (سده 2 تا 4 هجری»، پژوهشنامه تاریخ‌های محلی ایران، ش 1، صص 26-11.

43- النجاشی، ابی العبّاس احمد بن علی، بی‌تا، رجال النجاشی، تحقیق سید موسى شبیری الزنجانی، بی‌جا، مؤسسه النشر الاسلامی.

44- یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، 1380، معجم البلدان، علی نقی منزوی، تهران، سازمان میراث فرهنگی.

منابع عربی

1- ابن حوقل، ابوالقاسم محمد، 1938، صوره الارض، بیروت، دار صادر.

2- ابن فقیه، احمد بن محمد، 1416 ق، البلدان، تصحیح یوسف الهادى، بیروت، عالم الکتب‏.

3- ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، 1986، البدایه و النهایه، بیروت، دارالفکر.

4- ابوحیان التوحیدی، علی بن محمد، 1992، اخلاق الوزیرین، تصحیح محمد بن تاویت الطنجی، بیروت، دار صادر.

5- تطیلى، بنیامین بن یونه، 2002، رحله بنیامین التطیلى، تعریب عزرا حداد، ابوظبی، المجمع الثقافی‏.

6- الصاحب بن عباد، اسماعیل، بی‌تا، رسائل الصاحب بن عباد، تصحیح شوقی ضیف و عبدالوهاب عزام، بی‌جا، دارالفکر العربی.

7- یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، 1995، معجم البلدان، بیروت، دار صادر.

آوانگاری منابع

1. Ibn Abī Aṣība, Ahmad ibn Qāsem (1386), ‘Uyūn al-Anbā’ fī Ṭabaqāt al-Aṭibbā’, Tarjome-ye Seyyed Jafar Ghaẓbān, Tehrān: Dāneshgāh-e ‘Olūm Pezeshkī-ye Irān.
2. Ibn Athīr, ‘Izz al-Dīn Muhammad (1371), Tārīkh-e Kāmel Bozorg-e Islām va Irān, ‘Abbās Khalīlī va Abū al-Qāsem Ḥālat, Tehrān: ‘Elmi.
3. Ibn Baṭūṭah, Abū ‘Abdallāh Muhammad (1376), Safarnāmeh-ye Ibn Baṭūṭah, Muhammad‘Alī Mohaqqeq, Tehrān: Āgeh.
4. Ibn Balkhī (1374), Fārsnāmeh, Taṣḥīḥ-e Manṣūr Rastgār Fasā’ī, Shīrāz: Bonyād-e Fārs Shenāsī.
5. Ibn Jaljal, Sulaymān ibn Ḥassān (1349), Ṭabaqāt al-Aṭibbā’ va al-Ḥukamā’, Seyyed Muhammad Kāẓem Emām, Tehrān: Dāneshgāh-e Tehrān.
6. Ibn Ḥawqal, Abū al-Qāsem Muhammad (1366), Safarnāmeh-ye Ibn Ḥawqal Irān dar Ṣūrat al-Arḍ, Ja‘far Sha‘ār, Tehrān: Amīrkabīr.
7. Ibn Ṭabāṭabā, Ibrāhīm ibn Nāṣer (1372), Mohājerān-e Āl Abū Ṭāleb, Muhammad Reẓā ‘Aṭā’ī, Mashhad: Bonyād-e Pazhūheshhā-ye Eslāmī-ye Āstān-e Qods-e Razavī.
8. Ibn Faqīh, Ahmad ibn Muhammad (1379), al-Buldān, Muhammad Reẓā Ḥakīmī, Tehrān: Bonyād-e Farhang-e Irān.
9. Ibn Miskawayh, Abū ‘Alī Ahmad ibn Muhammad (1376), Tajārib al-Umam, ‘Alī Naqī Manzavī, Tehrān: Tūs.
10. Ibn Nadīm, Muhammad ibn Isḥāq (1381), al-Fihrist, Muhammad Reẓā Tajaddod, Tehrān: Asātīr.
11. Aḥmadvand, Fātemeh (1392), Ta’thīr-e ‘Avāmel-e Joghrāfiyā’ī bar Vaz‘iyat-e Eghtesādī va Sīyāsī-ye Khūzestān: az Fath-e Islāmī tā Pāyān-e Āl-e Būyeh (448-14 Q), Resāleh barāye Daryaft-e Daraje-ye Doktorī, Dāneshkade-ye Elhīyāt Dāneshgāh-e Tehrān.
12. Eqtedārī, Ahmad (1353), Diyār-e Shahriyārān, Tehrān: Anjoman-e Āsār-e Mellī.
13. Eqtedārī, Ahmad (1375), Khūzestān va Kohgīlūye va Mamasanī, Tehrān: Mo’assese-ye Farhangī-ye Āyāt.
14. Emām-e Shūshtarī, Muhammad‘Alī (1331), Tārīkh-e Joghrāfiyā-ye Khūzestān, Tehrān: Anjoman-e Āsār-e Mellī.
15. Emām-e Shūshtarī, Muhammad‘Alī (1379), Tārīkh-e Khūzestān, Tehrān: Anjoman-e Āsār va Mafākher-e Farhangī.
16. Bahrānīpūr, ‘Alī va Kāẓemī, Sajjad (1394), “Dalāyel Barāmadan va Zawāl-e Shahrhā-ye Masir-e Rudkhāneh-ye Kārūn dar Khūzestān Qorūn-e 3-4 Q”, Motāle‘āt-e Tārīkh-e Farhangī, Sh. 26, pp. 1-28.
17. Bilādhurī, Ahmad ibn Yaḥyā (1337), Futūḥ al-Buldān, Muhammad Tawakol, Tehrān: Nashr-e Noqreh.
18. Beit Hardān, Elhām (1393), Barrasi-ye Owzā‘-e Sīyāsī va Ejtemā‘ī-ye Khūzestān Zamān-e Āl-e Būyeh, Pāyān-Nāmeh barāye Daryaft-e Daraje-ye Kārsnāsi-ye Arshad, Gorooh-e Tārīkh Dāneshgāh-e Lorestān.
19. Jarfādeqānī, Abū al-Sharaf Nāṣeh ibn Zafar (1374), Tarjome-ye Tārīkh-e Yamīnī, Taḥqīq: Ja‘far Sha‘ār, Tehrān: ‘Elmi va Farhangī.
20. Jazāyerī Shūshtarī (1348), Ketāb-e Tazkereh-ye Shūshtar, Tehrān: Ketābkhāneh-ye Ṣadr.
21. Hojjatī, Sādeq (1393), Tārīkh, Farhang va Tamaddon-e Irān dar ‘Asr-e Āl-e Būyeh, Tehrān: Pārseh.
22. Ḥaqīqat, ‘Abdol-Rafī‘ (1398), Dāneshmandān-e Irānī az Kohan-tarīn Zamān-e Tārīkhī tā Pāyān-e Dowre-ye Qājār, Tehrān: Kumesh.
23. Khodrī Gharībvand, Muhammad (1399), Owzā‘-e Eghtesādī va Farhangī-ye Īyālat-e Khūzestān dar Dowre-ye Eslāmī tā Qorūn-e 8 H.Q., Pāyān-Nāmeh barāye Daryaft-e Daraje-ye Kārsnāsi-ye Arshad, Gorooh-e Tārīkh Dāneshgāh-e Zanjān.
24. Dīnvarī, Abū Ḥanīfe (1371), Akhbār al-Ṭiwāl, Maḥmūd Mahdavī Dāmghānī, Tehrān: Nashr-e Nī.
25. Siyāhpur, Keshvārd (1389), “Naqsh-e Sīyāsī, Nezāmī Kordān Fārs va Khūzestān dar Dowre-ye Futūḥ-e Eslāmī”, Tārīkh-e Irān, Sh. 5, pp. 97-116.
26. Ẓiyā’pūr, Jalīl (bi-tā), Mād-hā va Bonyāngozārī-ye Nokhostīn-e Shāhanshāhī dar Gharb-e Felāt-e Irān, Tehrān: Anjoman-e Āsār-e Mellī.
27. ‘Abbādī, ‘Abdolvāhed (1388), “Banāder-e Khūzestān dar Qorūn-e 3 va 4 H.Q.”, Roshd-e Āmūzesh-e Tārīkh, Sh. 35, pp. 36-41.
28. ‘Aṭā’ī, Mortezā; Nīstānī, Javad; Mūsavī Gohar, Mahdī; Mūsavī Ḥājī, Rasoul (1393), “Rostebād-e Khūzestān va Rostebād-e ‘Irāq, Barrasi-ye Joghrāfiyā-ye Tārīkhī-e Jāy-e Nāmhā-ye Mosāveh”, Tārīkh-e Farhang va Tamaddon-e Eslāmī, Sh. 6, pp. 113-130.
29. Fasā’ī, Hasan ibn Hasan (1382), Fārsnāmeh-ye Nāserī, Taṣḥīḥ-e Manṣūr Rastgār Fasā’ī, Tehrān: Amīrkabīr.
30. Qazvīnī, Zakariyā ibn Muhammad (1373), Āsār al-Buldān va Akhbār al-‘Ibād, Jahāngīr Mīrzā Qājār, Tehrān: Amīrkabīr.
31. Qaftī, Abū al-Ḥasan ‘Alī ibn Yūsuf (1347), Tārīkh al-Ḥukamā’ Qaftī, beh Koshesh-e Behin Dārā’ī, Tehrān: Dāneshgāh-e Tehrān.
32. Qomī, ‘Abbās (1350), Mashāhīr-e Dāneshmandān-e Islām (al-Kuny va al-Alqāb), Tarjome-ye Muhammad Bāqer Kamreh-’ī va Dīgarān, Tehrān: Eslāmīyeh.
33. Kasravī, Ahmad (1353), Shahriyārān-e Gomnām, Tehrān: Amīrkabīr.
34. Gardīzī, Abū Sa‘īd ‘Abdolḥay ibn Ḍaḥḥāk (1363), Zayn al-Akhbār, Taṣḥīḥ-e ‘Abdolḥay Ḥabībī, Tehrān: Donyā-ye Ketāb.
35. Līmūchī Delī, Na‘īm (1398), Jādeh-hā va Mobādālāt-e Khūzestān (Sadeh-ye 1 tā 7 H.Q.), Pāyān-Nāmeh barāye Daryaft-e Daraje-ye Kārsnāsi-ye Arshad, Gorooh-e Tārīkh Dāneshgāh-e Shahīd Beheshtī.
36. Madelong, Wilfrid (1372), “Nazargāh-e Kalām-e Ismā‘īlīyeh”, Tarjome-ye ‘Alī-Aṣghar Shīrī, Keyhān Andīsheh, Sh. 49, pp. 97-105.
37. Māwardī, Abū al-Ḥasan ‘Alī ibn Muhammad (1383), Āyīn-e Ḥokmrānī, Ḥoseyn Sāberī, Tehrān: ‘Elmi va Farhangī.
38. Mas‘ūdī, Abū al-Ḥasan ‘Alī (1374), Murawwij al-Dhahab va Ma‘ādin al-Jawhar, Abū al-Qāsem Pāyandeh, Tehrān: ‘Elmi va Farhangī.
39. Muqaddasī, Abū ‘Abdallāh (1361), Aḥsan al-Taqāsīm fī Ma‘rifat al-‘Iqālīm, ‘Alī Naqī Manzavī, Tehrān: Sherkat-e Moallefān va Motarjemān.
40. Moddat Līdā, Pāpī, Sajjad (1400), “Barrasi-ye ‘Avāmel-e Roshd va Gostaresh-e Maktab-e Kalāmī-ye Mo‘tazeleh dar Khūzestān (Sadeh-ye 2 tā 4 H.Q.)”, Pazhūshnāmeh-ye Tārīkh-hā-ye Mahallī-ye Irān, Sh. 1, pp. 11-26.
41. Al-Najāshī, Abī al-‘Abbās Ahmad ibn ‘Alī (bi-tā), Rijāl al-Najāshī, Taḥqīq: Seyyed Mūsā Shabīrī al-Zanjānī, bi-jā: Mo’assese al-Nashr al-Islāmī.
42. Yāqūt Hamawī, Yāqūt ibn ‘Abdallāh (1380), Ma‘jam al-Buldān, ‘Alī Naqī Manzavī, Tehrān: Sāzmān-e Mīrās-e Farhangī.

Manābe‘ ‘Arabī (Arabic Sources)

1. Ibn Ḥawqal, Abū al-Qāsem Muhammad (1938), Ṣūrat al-Arḍ, Bayrūt: Dār Ṣāder.
2. Ibn Faqīh, Ahmad ibn Muhammad (1416 H.), al-Buldān, Taṣḥīḥ: Yūsuf al-Hādī, Bayrūt: ‘Ālem al-Kutub.
3. Ibn Kathīr, Ismā‘īl ibn ‘Umar (1986), al-Bidāyah wa al-Nihāyah, Bayrūt: Dār al-Fikr.
4. Abū Ḥayān al-Tawḥīdī, ‘Alī ibn Muhammad (1992), Akhlāq al-Wuzarā’, Taṣḥīḥ: Muhammad ibn Tawīt al-Tanjī, Bayrūt: Dār Ṣāder.
5. Taṭlī, Binyāmīn ibn Yūnah (2002), Riḥlat Binyāmīn al-Taṭlī, T‘ārīb: Ezra Ḥaddād, Abū Ẓabī: al-Majma‘ al-Thaqāfī.
6. Al-Ṣāḥib ibn ‘Abbād, Ismā‘īl (bi-tā), Rasā’el al-Ṣāḥib ibn ‘Abbād, Taṣḥīḥ: Shawqī Ẓayf va ‘Abd al-Wahhāb ‘Azzām, bi-jā: Dār al-Fikr al-‘Arabī.
7. Yāqūt Hamawī, Yāqūt ibn ‘Abdallāh (1995), Ma‘jam al-Buldān, Bayrūt: Dār Ṣāder.