| تعداد نشریات | 45 |
| تعداد شمارهها | 1,499 |
| تعداد مقالات | 18,351 |
| تعداد مشاهده مقاله | 59,519,548 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 20,819,378 |
تحلیل فضایی کیفیت کالبدی مسکن در سکونتگاه های رسمی و غیررسمی (مطالعه موردی: منطقه 1 کلانشهر تبریز) | ||
| نشریه کاربرد سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در علوم محیطی | ||
| دوره 3، شماره 9 - شماره پیاپی 8، دی 1402، صفحه 62-38 اصل مقاله (2.21 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22034/rsgi.2024.60161.1061 | ||
| نویسندگان | ||
| علی اسکوئی ارس1؛ احمد نیکدل منور2؛ فریدون بابائی اقدم3؛ ایرج تیموری* 4 | ||
| 1دانشجوی دکتری تخصصی، جغرافیا و برنامه ریزی شهری، گروه برنامه ریزی شهری و منطقه ای، دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی، دانشگاه | ||
| 2دانشجوی دکتری تخصصی، سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی، گروه سنجش از دور و سیستم اطلعات جغرافیایی، دانشکده برنامه ریزی و | ||
| 3دانشیار، جغرافیا و برنامه ریزی شهری، گروه برنامه ریزی شهری و منطقه ای، دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، | ||
| 4دانشیار، جغرافیا و برنامه ریزی شهری، گروه برنامه ریزی شهری و منطقه ای، دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، | ||
| چکیده | ||
| شاخص های مسکن ابزار مناسبی برای شناخت وضعیت مسکن در ابعاد مختلف هستند. هدف پژوهش حاضر بررسی کیفیت کالبدی مسکن و مقایسه آن در محله های رسمی و غیررسمی کلانشهر تبریز می باشد. پژوهش حاضر در دسته تحقیقات کاربردی بوده و به لحاظ روش شناختی جزو پژوهش های توصیفی – تحلیلی است. بدین منظور با بهره گیری از مطالعات کتابخانه ای پژوهش از 7 متغیر؛ عمر بنا، نوع سازه، کیفیت بنا، تعداد طبقات، مساحت مساکن، سطح اشغال و تراکم ساختمانی بعنوان شاخص کیفیت کالبدی مسکن مستخرج از طرح تفصیلی کلانشهر تبریز 1395 استفاده شد. از روش تحلیل عاملی و بار عاملی متغیرها برای وزن دهی متغیرها استفاده شد و تجزیه و تحلیل داده ها بصورت مجزا از طریق تحلیل فضایی در محیط نرم افزار Arc Gis و روش الکتره در محیط نرم افزار اکسل صورت گرفت. پژوهش از طریق تحلیل فضایی به ارزیابی توزیع فضایی کیفیت کالبدی مسکن در سطح محلات دست یافت و همچنین از طریق روش الکتره محلات با توجه به شاخص کالبدی کیفیت مسکن رتبه بندی شده و سپس هر دو یافته با هم مورد مقایسه قرار گرفتند. یافته های پژوهش نشان داد که بر اساس تحلیل فضایی محلات گلپارک، زمرد، ولیعصر و گلکار بیشترین مساحت را به لحاظ کیفیت برخوردار بوده و همچنین مطابق یا یافته های الکتره محلات زمرد، ولیعصر و گلکار در رتبه اول تا سوم قرار دارند. | ||
تازه های تحقیق | ||
در این پژوهش به بررسی شاخص کیفیت کالبدی مسکن در بافت رسمی و غیررسمی منطقة یک کلانشهر تبریز اقدام شد. به این منظور مدل الکتره در سطح محلات منطقه و همپوشانی در سطح بلوکهای شهری با استفاده از هفت شاخص استخراجشده از بررسی پیشینه و مبانی تحقیق ازجمله؛ الف) قدمت بنا ب) جنس بنا پ) مساحت بنا ج) سطح اشغال چ) کیفیت بنا ح) تراکم ساختمان خ) تعداد طبقات بنا بکار برده شد. همچنین وزن شاخصها به وسیلة تحلیل عاملی اکتشافی بدست آمد. نتایج حاصل از همپوشانی شاخصها مبین آن است محلات ایدهلو، ملازینال، سیلاب قوشخانه و قربانی به عنوان سکونتگاههای غیررسمی به ترتیب بیشترین مقادیر ارزشی در کلاس خیلیبد و بد را در سطح منطقه به خود اختصاص دادهاند. در مقابل محلات گلپارک، زمرد، ولیعصر و گلکار به عنوان مطلوبترین محلات منطقه در کلاس خوب و خیلیخوب از حیث نظر کیفیت کالبدی مسکن شناسایی شدند. نتایج مستخرج از اجرای مدل الکتره حاکی از آن است که محلات؛ زمرد، ولیعصر و گلکار با کسب بالاترین امتیاز جزو محلات مطلوب با کیفیت کالبدی بالاتر در سطح منطقه میباشد و همچنین محلات؛ ایدهلو، ملازینال، سیلاب قوشخانه و قربانی با کسب حداقل امتیاز در پایینترین ردة کیفیت کالبدی قرار گرفتند. باتوجه به خروجی حاصل از روشهای الکتره و همپوشانی، نتایج بیانکنندة یکسان و همسو بودن مدلها در شناسایی کیفیت کالبدی مسکن در سطح منطقه میباشد. بنابراین خروجی هر دو مدل جهت بررسی شاخص تحقیق قابل اعتماد میباشد. مطالعات بابالولا و همکاران (2019)، مکینده (2020)، روستایی و همکاران (1391) و ربیعیفر و همکاران (1392) با یافتههای پژوهش حاضر همسو و در یک راستا میباشد بطوریکه بابالو و همکاران، ویژگیهای واحدهای مسکونی را یکی از عوامل برتر جهت بررسی کیفیت مسکن شناخته شد. مکینده، نیز همین نتیجه را در متغیر همبستگی متغیر کیفیت مسکن با متغیرهای قدمت ساختمان، فرم ساختمان، مصالح ساختمان، مصالح دیوار و مصالح سقف نشان داده است. همراستا با یافتههای روستایی و همکاران (1391) و ربیعیفر و همکاران (1392)، این پژوهش نیز نشان میدهد که توزیع کیفیت مسکن در محدودة مورد مطالعه از وضعیت نابرابری برخوردار میباشد. برخلاف پژوهشهای؛ سجادی و همکاران (1395)، رفیعیان و همکاران (1396)، قربانی و همکاران (1397) و خورسندی و همکاران (1398) که بیشتر کابرد تحلیلهای آماری مدنظر بوده و وزندهی شاخصها براساس مدلهای چند معیاره بر پایة پرسشنامه و توابع فازی - تاپسیس صورت گرفته است در این پژوهش از روش تحلیل عاملی جهت وزندهی شاخصهای موثر در کیفیت کالبدی مسکن استفاده شد و در نتیجه بار عاملی متغیرها بعنوان وزن همان متغیرها در نظر گرفته شد. پژوهش حاضر به دنبال ارزیابی کیفیت کالبدی مسکن در محدوة منطقة یک شهرداری کلانشهر تبریز بود. در این راستا از متغیرهای؛ قدمت بنا، جنس بنا، مساحت بنا، سطح اشغال، کیفیت بنا، تراکم ساختمان و تعداد طبقات بنا به عنوان شاخص کالبدی مسکن استفاده کرد. همچنین به منظور ارزیابی کیفیت کالبدی مسکن از روشهای الکتره و همپوشانی لایهها استفاده شد و به منظور وزندهی لایهها روش تحلیل عاملی بکار گرفته شد. یافتههای پژوهشی نشان داد که متغیرهای مساحت بنا، جنس سازه، کیفیت بنا، قدمت بنا، سطح اشغال، تراکم ساختمانی، تعداد طبقات به ترتیب با بارعاملی 927/0، 876/0، 860/0، 855/0، 825/0 ، 738/0 و 711/0 مهمترین عامل اثرگذار در متغیرهای کالبدی کیفیت مسکن میباشد. همچنین مطابق با یافتههای پژوهش محلههای؛ زمرد، ولیعصر و گلکار، گلپارک و نگین پارک از کیفیت کالبدی مطلوب و محلههای ایدهلو، ملازینال، سیلاب قوشخانه و قربانی از کیفیت کالبدی نامطلوب در روش الکتره و همپوشانی برخوردار بودند. یافتههای این پژوهش همراستا با سایر پژوهشها منجمله؛ بابالولا و همکاران (2019)، مکینده (2020)، روستایی و همکاران (1391) و ربیعیفر و همکاران (1392) میباشد. همچنین پژوهش نشان داد که روش الکتره در تحقیقاتی نظیر این پژوهش باتوجه به کثرت محلات و متغیرها نمیتواند نتایج کاملا قابل قبولی را ارائه دهد از این رو پیشنهاد میشود در تحلیلهای توزیع فضایی کیفیت مطلوب از روشهای همپوشانی استفاده گردد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| کیفیت کالبدی مسکن؛ GIS؛ سکونتگاه های غیررسمی؛ تحلیل عاملی؛ همپوشانی فضایی؛ الکتره | ||
| اصل مقاله | ||
|
شاخصهای مسکن ابزار مناسبی برای شناخت وضعیت مسکن در ابعاد مختلف هستند. هدف پژوهش حاضر بررسی کیفیت کالبدی مسکن و مقایسه آن در سکونتگاههای رسمی و غیررسمی کلانشهر تبریز میباشد. پژوهش حاضر در دسته تحقیقات کاربردی بوده و به لحاظ روششناختی جزو پژوهشهای توصیفی – تحلیلی است. بدین منظور با بهرهگیری از مطالعات کتابخانهای پژوهش از 7 متغیر؛ عمر بنا، نوع سازه، کیفیت بنا، تعداد طبقات، مساحت مساکن، سطح اشغال و تراکم ساختمانی بعنوان شاخص کیفیت کالبدی مسکن مستخرج از طرح تفصیلی کلانشهر تبریز 1395 استفاده شد. از روش تحلیل عاملی و بار عاملی متغیرها برای وزندهی متغیرها استفاده شد و تجزیه و تحلیل داده ها بصورت مجزا از طریق تحلیل فضایی در محیط نرمافزار Arc GIS و روش الکتره در محیط نرمافزار اکسل صورت گرفت. پژوهش حاضر از طریق تحلیل فضایی به ارزیابی توزیع فضایی کیفیت کالبدی مسکن در سطح محلات دست یافت و همچنین از طریق روش الکتره محلات با توجه به شاخص کالبدی کیفیت مسکن رتبهبندی شده و سپس هر دو یافته با هم مورد مقایسه قرار گرفتند. یافتههای پژوهش نشان داد که بر اساس تحلیل فضایی محلات گلپارک، زمرد، ولیعصر و گلکار بیشترین مساحت را به لحاظ کیفیت برخوردار بوده و همچنین مطابق با یافتههای الکتره محلات زمرد، ولیعصر و گلکار در رتبه اول تا سوم قرار دارند. | ||
| مراجع | ||
|
ابراهیم زاده، عیسی، قاسمی، عزتالله، (1394)، «ارزیابی شاخصهای کالبدی مسکن شهری با رویکرد توسعة پایدار؛ مطالعة موردی: شهر سامان»، مطالعات و پژوهشهای شهری و منطقهای، سال هفتم، شمارة 26، ص 104-83. https://urs.ui.ac.ir/article_20145.html اسکوئی ارس؛ علی. حکیمی، هادی. (1400). سنجش شاخصهای سرزندگی شهری در سکونتگاههای غیر رسمی (مطالعه موردی: سیلاب قوشخانه تبریز). پژوهشهای جغرافیای برنامهریزی شهری, 9(1)، 143-163. https://jurbangeo.ut.ac.ir/article_80976.html اسکوئی ارس، علی. (1401). بررسی ویژگیهای ساختاری سکونتگاههای غیررسمی (مطالعه موردی: محله آخماقیه تبریز). فصلنامه برنامهریزی توسعه شهری و منطقهای، 7(20)، 85-113. https://urdp.atu.ac.ir/article_14030.html اسکوئی ارس، علی، حرمتی، امیررضا، (1400)، «تحلیلی بر چالشهای فعلی و آتی سکونتگاههای غیررسمی شهر تبریز با تأکید بر ویژگیهای جمعیتی و کالبدی؛ مطالعة موردی (شهرک ارم تبریز)»، هفتمین کنگرة سالانه بینالمللی عمران، معماری و توسعه شهری، تهران. https://civilica.com/doc/1373462/ بلوکهای آماری کلانشهر تبریز، 1395. بهرهور؛ حامد، اصغری زمانی؛ اکبر، فیضیزاده، بختیار. (1401). مقایسه تطبیقی و سطحبندی تابآوری کالبدی- محیطی بافتهای شهری مناطق دهگانه شهر تبریز در مواجهه زلزله با استفاده ازتحلیلهای فضایی- مدلهای ترکیبی تصمیمگیری. نشریه سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در علوم محیطی، 2(5)، 77-55. https://rsgi.tabrizu.ac.ir/article_16444.html ترابی، علی، باقرصاد، میلاد، (1395)، روشهای تصمیمگیری چندشاخصه با نگرشی کاربردی، انتشارات دانشگاه تهران. حبیبی، کیومرث، احمدی، بهمن، رحیمی، آرمان، (1392)، «نقش امنیت تصرف بر کیفیت کالبدی مسکن در سکونتگاههای غیررسمی؛ نمونة مورد مطالعه: محلة اسلامآباد 2 شهر ارومیه»، مطالعات برنامهریزی شهری، سال اول، شمارة 2، ص 46-29. https://shahr.journals.umz.ac.ir/article_696.html?lang=fa خورسندی، آتنا، ارسطو، بهروز، صنایعی، رضا، (1398)، «بررسی شاخصهای کالبدی مسکن در توسعة سکونتگاههای شهری با استفاده از سیستم اطلاعات مکانی (مطالعة موردی: شهر سمنان)»، مجلة کاربرد سیستم اطلاعات جغرافیایی و سنجش از دور در برنامهریزی، سال دهم، شمارة 3، ص 17-1. https://gisrs.semnan.iau.ir/article_669495.html ربیعیفر، ولیالله، حقیقتنائینی، غلامرضا، قرایی، فریبا، (1392)، «ارزیابی ابعاد کالبدی مسکن با رویکرد توسعة پایدار شهری؛ نمونة موردی: منطقة 8 شهر کرج»، نشریة معماری و شهرسازی آرمانشهر، سال ششم، شمارة 11، ص 321-307. https://www.armanshahrjournal.com/article_33481_18618c2dcdadc3904471f0eccf3eff66.pdf رستمی، محسن، مظاهریان، حامد، (1400)، «تبیین علل کاهش کیفیت کالبدی سکونت در سیاستگذاری تأمین مسکن امروز ایران " از دخالت دولتها تا الگوهای رهاشده"»، کاوشهای جغرافیایی مناطق بیابانی، سال نهم، شمارة 1، ص 201-173. http://grd.yazd.ac.ir/article_2210.html رضایی، الهام، (1395)، «مسکن اقشار کمدرآمد با رویکرد ارتقای کیفیت کالبدی محیط مسکونی»، پایاننامة کارشناسیارشد، رشتة مهندسی معماری، اساتید راهنما: دکتر سید عباس یزدانفر و دکتر سید باقر حسینی، استاد مشاور: دکتر سعید نوروزیان ملکی، دانشکدة مهندسی معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران. https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/af9d5aac9d78f97eba8840571581b448 رفیعیان، مجتبی، ابراهیمزاده، عیسی، حسینی، سید احمد، کاشفیدوست، دیمن، (1396)، «ارزیابی و تحلیل فضایی وضعیت کالبدی مسکن محلات شهری پیرانشهر»، مجلة جغرافیا و توسعة ناحیهای، سال پانزدهم، شمارة 1، ص 76-51. https://jgrd.um.ac.ir/article_32136.html روستایی، شهریور، احدنژاد، محسن، اصغریزمانی، اکبر، زنگنه، علیرضا، (1391)، «بررسی شاخصهای کالبدی – اجتماعی مسکن در تعیین بلوکهای فقیرنشین با استفاده از مدل تحلیل عاملی (مطالعة موردی: شهر کرمانشاه)»، پژوهشهای جغرافیای انسانی، سال سیوچهارم، شمارة 3، ص 156-141. https://jhgr.ut.ac.ir/article_24985.html سجادی، ژیلا، تیموری، اصغر، طهماسبیمقدم، حسین، (1395)، «تحلیلی بر پایداری کالبدی مسکن شهری با رویکرد توسعة پایدار؛ موردپژوهی: محلة اسلامآباد زنجان»، فصلنامة جغرافیا و مطالعات محیطی، سال پنجم، شمارة 19، ص 48-39. https://civilica.com/doc/1309216/ شیرزاد گرجان؛ منیر، نظم فر؛ حسین، قنبری، ابوالفضل. (1402). برآورد میزان آسیبپذیری سکونتگاههای غیررسمی شهر تبریز در برابر خطر وقوع زلزله. جغرافیا و مخاطرات محیطی، 12(2)، 285-304. https://geoeh.um.ac.ir/article_43179.html قدیری، محمود، شهربابکی، صغری، (1395)، «تحلیل کیفیت کالبدی محیط مسکونی بازسازیشدة شهر بم»، نشریة تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، سال شانزدهم، شمارة 40، ص 112-93. https://jgs.khu.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-2-14&slc_lang=fa&sid=1 قربانی، رسول، محمودزاده، حسن، حسینپور، مازیار، (1397)، «ارزیابی شاخصهای کالبدی مسکن با رویکرد توسعة پایدار (مطالعة موردی: مناطق 2 و 4 شهر تبریز)»، جغرافیا، سال شانزدهم، شمارة 56، ص 107-90. https://www.sid.ir/paper/379980/fa قنبری؛ ابوالفضل، نیکدل، احمد. (1401). سامانه پارکینگیاب شهروندمحور(مطالعه موردی: شهر تبریز). نشریه سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در علوم محیطی, 2(2), 71-53. https://rsgi.tabrizu.ac.ir/article_14795.html لک، نیلوفر، کریمی، باقر، موحد، خسرو، (1400)، «آسیبشناسی اجتماعی مجتمعهای مسکونی اقشار کمدرآمد براساس شاخصهای کالبدی معماری (نمونة موردی: شهر جدید صدرا)»، جغرافیا و برنامهریزی منطقهای، سال دوازدهم، شمارة 1، ص 280-269. https://www.jgeoqeshm.ir/article_140787.html معمری، ابراهیم، میرکتولی، جعفر، بزی، خدارحم، (1398)، «ارزیابی و پایش سیاستهای تأمین مسکن گروههای کمدرآمد شهری از منظر شاخصهای پایداری مسکن (مطالعة موردی: مسکن مهر گرگان)»، پژوهشهای جغرافیای برنامهریزی شهری، سال هفتم، شمارة 4، ص 741-723. https://jurbangeo.ut.ac.ir/article_75042.html Al-Betawi, Yamen N., Abu-Ghazzeh, Tawfiq M, Al Husban, Ahmad A, Al Husban, Safa A. (2021). Disparities in experiencing housing quality: investigating the influences of socioeconomic factors, Journal of Human Behavior in the Social Environment, 32:3, 283-307. https://doi.org/10.1080/10911359.2021.1895020 | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 705 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 774 |
||