پایش تأثیر فعالیت وسایل نقلیه آفرود بر روی راهروهای کلوت های میراث جهانی بیابان لوت

با توجه به این نکته که بیابان‌ها به عنوان یکی از انواع محیط‌های آسیب پذیر در برابر اقدامات انسانی شناخته شده‌اند، لازم است تحقیقات بیشتری در این زمینه انجام شود تا بتوان بهترین راهکارها برای حفاظت از لندفرم‌های بیابانی و کاهش تاثیرات منفی آفرود بر این مناطق را پیدا کرد. پژوهش حاضر ازآنجاکه به اثراتی که فعالیت انسان در یک محدوده بیابانی دارد پرداخته، با مطالعات از این قبیل متمایز می‌باشد. حرکت خودروهای آفرود و همین‌طور پاکوب کردن سطوح بیابانی توسط گردشگران باعث فشار و تراکم بیش از حد خاک و مواد معدنی زیرین شده و باعث ایجاد آسیب و شکستگی در ساختار بیابان و تخریب لندفرم‌های بیابانی می‌شود. بیابان لوت در جنوب شرقی ایران، در محدوده سه استان خراسان جنوبی، سیستان و بلوچستان و کرمان گسترده شده است. محدوده موردمطالعه واقع در لوت مرکزی در قسمت شمال غربی کلوت‌های بیابان لوت تا فاصله سه هزار متری از جاده تا رود شور می‌باشد. این پژوهش به بررسی تاثیرات آفرود و تجزیه‌وتحلیل آثار آن در محدوده مورد مطالعه طی سال‌های مختلف و به دست آوردن تراکم این آثار پرداخته و در نهایت، نقاط هات اسپات اثرات آفرود تعیین شد. همچنین تاکید بر حفاظت لندفرم‌های بیابانی و جلوگیری از اثرات مخربی که به دلیل تراکم پاکوب کردن سطوح توسط انسان و وسایل نقلیه و حیوانات ایجاد می‌شود دارد. این مطالعه مبتنی بر شیوه کمی و کیفی (توصیفی-تحلیلی) می‌باشد. از تصاویر ماهواره‌ای گوگل ارث برای محاسبه تراکم و به دست آوردن هات اسپات‌های اثرات آفرود و پایش تغییرات آن در طی سال‌های مختلف استفاده‌شده است. از نرم‌افزار WR PLOT  برای محاسبه سرعت و جهت وزش باد منطقه، داده‌های ایستگاه شهداد به کار گرفته شد. در نرم‌افزار Arc GIS 10.8 تصاویر ماهواره‌ای گوگل ارث رقومی شده و سپس اندازه و تراکم آن‌ها در فواصل معین موردبررسی قرار گرفت و نقاط هات اسپات آفرود نمایش داده شد. نتایج به‌دست‌آمده نشان می‌دهد تراکم آفرود در مجاورت جاده بسیار بیشتر و با افزایش فاصله از جاده کاهش پیدا می‌کند و بررسی جداگانه دو طرف جاده گویای آن است که تراکم اثرات آفرود در بخش جنوبی جاده بیشتر از بخش شمالی آن است که می‌تواند به دلیل جاذبه کلوت‌های بیابان لوت برای گردشگران باشد و همین‌طور صعب‌العبور بودن قسمت‌های شمالی جاده نیز می‌تواند دلیل دیگر آن باشد. البته پهنه‌های سیلابی رود شور در قسمت شمالی جاده نیز می‌تواند دلیل بر کم بودن این اثرات در این محدوده باشد. از پایش اثرات آفرود در سال‌های مختلف در قسمت‌هایی از منطقه مطالعاتی این نتیجه به‌دست‌آمده که در سال‌های اخیر توجه به آفرود در بیابان لوت افزایش چشمگیری داشته است. سپس باد منطقه با استفاده از داده‌های ایستگاه سینوپتیک شهداد بررسی شد نتایج حاصل از تحلیل گلباد سالانه در ایستگاه شهداد نشان داد که به‌طورکلی بادهای شمالی فراوانی بیشتری دارند و میانگین سرعت باد منطقه مورد مطالعه 14.95 متر بر ثانیه است. در آفرود وزن بالای وسایل نقلیه باعث فشرده شدن خاک و افزایش تراکم آن می شوند که باعث خرابی ساختار خاک و افزایش حساسیت خاک به فرسایش می‌شود و نیروی کاوشی باد و جهت وزش باد و جهت حرکت لاستیک‌های وسایل نقلیه آفرود باعث تشدید این تغییرات می‌شود.

اثرات وسایل نقلیه آفرود به ‌مرور زمان ژئودایورسیتی بیابان لوت آسیب می‌رساند. به دلیل ویژگی‌های خاص جغرافیایی و تاریخی بیابان لوت، توجه بیشتر به اقدامات مدیریتی، حفاظتی و نظارتی آن بسیار ضروری است. عبور خودروهای آفرود از محل عوارض طبیعی و مسیرهای نامتعارف موجب از بین بردن لندفرم های بیابان لوت و تخریب و نابودی آن‌ها و هچنین پاکوب کردن تعداد زیاد گردشگران در محل کلوت ها سرعت تخریب را افزایش می‌دهد. در این رابطه توسعه یک برنامه عملیاتی حفاظت از میراث جهانی بیابان لوت، مدیریت مناسب و رعایت اصول بیابان‌گردی می‌تواند تأثیر منفی این تهدیدات را به حداقل برساند.

فعالیت آفرود در محیط‌های مختلف، به‌ویژه مناطق خشک و محیط‌های بیابانی جهان به‌طور قابل‌ملاحظه‌ای افزایش یافته است که می‌تواند آثار منفی بر روی اکوسیستم و سطوح مختلف لندفرم‌های مناطق بیابانی داشته باشد. این  مطالعه مبتنی بر شیوه کیفی، توصیفی-تحلیلی و کمی می‌باشد که به بررسی و پایش پاکوب شدن در مناطق بیابانی پرداخته و تأکید آن بر ضرورت حفاظت از بیابان لوت به‌عنوان یک میراث طبیعی و فرهنگی در مقابل عوامل آنتروپوژنیک می‌باشد. این پژوهش در دو سطح انجام‌ شده که در سطح اول اثرات آفرود در سال‌های مختلف مورد بررسی و پایش قرار گرفت و در سطح دو، باد منطقه و ارتباط آن بر تشدید فرسایش خاک و ماندگاری اثرات آفرود و همچنین تاثیر آن برراهرو‌های  کلوت‌های بیابان لوت بررسی شد. این مطالعه در منطقه شمال غربی کلوت‌های شهداد تا رود شور در فاصله سه هزار متری از جاده شهداد-نهبندان در استان کرمان صورت گرفت. ابتدا آثار آفرود در تصاویر ماهواره‌ای اخذ شدهِ از گوگل ارث رقومی شده و سپس تراکم آثار آفرود در فواصل معینی به‌دست ‌آمده و نتایج در دو طرف جاده با یکدیگر مقایسه شد و طی سال‌های مختلف نیز این آثار رقومی شده مورد بررسی و پایش قرار گرفت. بر اساس نتایج به‌دست ‌آمده مشخص شد تراکم اثرات آفرود روند افزایشی داشته و نشان دهنده آن است که در سال‌های اخیر آفرودسواری در بیابان لوت بیشتر مورد توجه گردشگران قرارگرفته است. در محدوده مورد مطالعه در فاصله سه هزار متری از جاده تراکم اثرات آفرود حدود14/0 درصد و در فاصله دوهزارمتری 6/0 درصد و در فاصله سه هزار متری 01/0 درصد به‌دست‌آمده که نشان می‌دهد بین فاصله از جاده و تراکم آفرود ارتباط مستقیم وجود دارد. در نهایت هات اسپات‌های آفرود منطقه مطالعاتی با استفاده از تراکم اثرات آفرود به دست آمد.