تبیین نقش پیکره بندی فضایی در ارتقاء حس تعلق در سکونتگاه های غیررسمی (مطالعه موردی: محله نخودچر شهر رشت)

     سکونتگاه­های غیررسمی جزو قسمت­هایی از یک شهر محسوب می­گردند که با خدمات و امکانات حداقل و بدون برنامه­ای مدوّن شکل گرفته­اند. فرد حاشیه­نشین بدلیل مشکلات اقتصادی ناچار به زندگی در اینگونه سکونتگاه­هاست و به مکان زندگی خود تعلق خاطری ندارد؛ چرا که زیستگاه آنان فاقد کیفیت­های استاندارد زندگی می­باشد. مطالعات در این حوزه نشان داده است پیکره­بندی فضایی و تبیین اصول چینش فضا در اینگونه سکونتگاه­ها با توجه به شرایط اقلیمی حاکم می­تواند به رفع رابطه ایزوله بودن ساکنان این مناطق کمک نماید؛ چرا که همواره ارتباط مستقیمی میان حس تعلق خاطر و توجه فرد به مکان وجود دارد. این موضوع به این معناست که با افزایش حس تعلق فرد به یک مکان، میزان توجه و مراقبت فرد از آن فضا بیشتر می­گردد. اگرچه سکونتگاه­های غیررسمی محصول کاستی­های مدیریتی است لذا شکل­گیری و استقرار فعالیت­های خرد و کلان و کاربری­های عمومی در مراکز محلی، موجب هویت بخشی به محله در پاسخگویی به نیازهای ساکنین می­گردد. در گذر زمان، مدیریت شهری و سایر دستگاه­های خدمت­رسان با مشارکت ساکنین بعضاً ترغیب به احیای مراکز محلی منطقه مورد نظر شده و این امکان مداخله در بهبود کیفیت فضای زیست، ارتقای حس تعلق خاطر و ماندگاری ساکنین در محله را سبب می­شود. بدین ترتیب، می­توان با اثبات ارتباط و همبستگی متغیرهای حس تعلق خاطر و پارامترهای پیکره­بندی فضایی انتطار داشت با مداخلات مختصر در سازمان فضایی مناطقی از این دست تغییرات قابل توجهی را در کیفیت زیست ساکنان محله و لزوماً ارتقاء حس تعلق خاطر آنان ایجاد نمود.

     نتایج منتج از پرسشنامه که با استفاده از روش مدل ساختاری تحلیل شده است حاکی از وجود رابطه مثبت معناداری مابین عامل ادرکی- شناختی به عنوان یکی از معیارهای حس تعلق خاطر و پارامترهای پیکره­بندی فضایی می­باشد. این عامل بیش از 80 درصد توانایی پیش­بینی تغییرات پارامترهایی اعم از طول معابر، هم­پیوندی، عمق و اتصال و 60 درصد پارامتر انتخاب را داراست. بدین ترتیب اگر تغییرات انحراف معیار عوامل ادرکی- شناختی در سکونتگاه­های غیررسمی افزایش یابد متعاقب آن میزان امنیت، روابط همسایگی، هویت کالبدی و فضایی معابر، و زیبا شناختی و خاطره­انگیزی معابر سکونتگاه­های غیررسمی افزایش خواهد یافت. امّا عامل اجتماعی- فرهنگی به میزان بیش از 50 درصد توانایی پیش­بینی تغییرات فاکتورهایی شامل طول معابر، هم­پیوندی، عمق و اتصال و بیش از 45 درصد برای فاکتور انتخاب را داراست. همچون عامل پیشین نیز ارتباط مستقیمی مابین مؤلفه­های عامل اجتماعی–فرهنگی شامل کیفیت تعاملات اجتماعی، نمادها و نشانه­ها، سرزندگی فضای شهری، قومیت و مسأله خویشاوندی و پارامترهای پیکره­بندی فضایی وجود دارد و افزایش انحراف معیار عوامل اجتماعی-فرهنگی در بستر سکونتگاه­های غیررسمی موجبات افزایش کیفیت ریز معیاهای فوق­الذکر را فراهم می­نماید. در نهایت عامل محیطی-کالبدی بیش از 50 درصد توانایی پیش­بینی تغییرات پارامترهایی همچون طول معابر، هم­پیوندی و انتخاب و بیش از 35 درصد برای پارامترهای عمق و اتصال را داراست. امّا با توجه به ضرایب بتای متغیرها، تغییرات در انحراف معیار عامل محیطی کالبدی بیانگر افزایش کیفیت­های فیزیکی، دسترسی­ها، نفوذپذیری، رویدادپذیری، مبلمان و تجهیزات شهری و عناصر طبیعی در سکونتگاه غیررسمی (نخودچر) خواهد بود.

     همچنین نتایج حاصل از نرم­افزار دپس­مپ که به منظور ارزیابی کیفیت پیکره­بندی فضایی محله نخودچر مورد استفاده قرار گرفته­است، نشان می­دهد بر طبق نقشه­های طرح تفصیلی رشت، محله نخودچر دارای بافتی ارگانیک و متشکل از انواع بلوک­هاست. این نرم­افزار ساختار فضایی این محله را متشکل از یک محور اصلی که بیش­­ترین مقدار هم­پیوندی را داراست و چندین محور متصل به آن نشان می­دهد. بر طبق مشاهدات میدانی نیز، محور اصلی (خیابان خرسندی) و محورهای متصل به آن شامل خیابان­های (رسالت تندگویان و امام حسین) می­باشد. محور اصلی در این محله نقش مرکزی را عهده­دار است و تقویت پویایی این محله با جانمایی کاربری­های متفاوت در مجاورت با این محور و کاستن عمق میانگین ورودی­های محله تامین می­گردد. همچنین بررسی همبستگی میان شاخص هم­پیوندی کلی و هم­پیوندی محلی نشان می­دهد برقراری ارتباطی مطلوب مابین محورهای اصلی و محورهای فرعی موجبات ارتقاء شاخصه هویت در محله ذکر شده و مرکزیت را تامین می­نماید. توجه به این نکته ضروری است شاخصه اتصال در شبکه معابر بافت نخودچر در حالت کمینه قرار دارد و با پیش­روی حداکثری به درون بافت محله، فاصله بیشتری نیز با خیابان­های پیرامونی محله ادراک می­گردد و مهر تاییدی بر ارگانیک بودن و نفوذپذیری حداقلی بافت است. همچنین به جهت نوسازی­های صورت پذیرفته در بخش­های جنوبی بافت و تعدی به ساختار سنتی در این منطقه، میزان اتصال بیشتری از بخش­های درونی (در قسمت شمالی بافت) به چشم می­خورد. امّا در نهایت به دلیل بالا بودن میانگین اتصال نسبت به مابقی پارامترهای پیکره­بندی فضایی در این محله، سهولت دسترسی به بافت و میزان نفوذپذیری آن مطلوب ارزیابی می­گردد. در بررسی پارامتر کنترل و منتهی شدن کلیه معابر درون محلی به معابر شرقی غربی، کنترل بالا در مرکز و در قسمت میانی منطقه را بدنبال دارد. بدین­ترتیب جمع­بندی شرایط بدست آمده توسط نرم­افزار دپس­مپ و شاخصه­های چیدمان فضا نشان می­دهد بلوک­های جدید در منطقه جنوبی محله نخودچر تمایلات بیشتری به نفوذپذیری بصری و دسترسی به معابر اصلی منطقه را دارا می­باشند. در چنین وضعیتی، ارزش اقتصادی این بلوک­ها افزایش یافته و اتمسفر فضا سرزنده­تر از قبل و با امنیت بیشتری حادث می­گردد.

     اهمیت ایجاد زمینه­های حس تعلق خاطر به مکان و تقویت معیارهای مؤثر بر آن در جهت افزایش کیفیت زندگی در سکونتگاه­های غیررسمی، به ضرورت ارزیابی این موضوع و شناخت عوامل تقویت کننده آن می­افزاید. در این راستا، این پژوهش با رویکردی توصیفی تحلیلی و شیوه­های مرور متون، منابع و اسناد تصویری در بستر مطالعات کتابخانه­ای و روش تحقیقی موردی، به بازشناسی عوامل دخیل در آفرینش حس تعلق خاطر در اینگونه سکونتگاه­ها می­پردازد و نیز تأثیرات تغییرات پارامترهای پیکره­بندی فضایی در ارتقاء حس تعلق خاطر در محله نخودچر شهر رشت را با ابزار پرسشنامه بررسی می­نماید. نتایج کمّی بدست آمده از توزیع 384 پرسشنامه به روش مدل ساختاری تحلیل شده است. این روش به منظور بررسی تأثیر رابطه­ای معنادار مابین عوامل حس تعلق خاطر در این محله بکار گرفته شده و رابطه همبستگی متغیرها که یکی از پیش­شرط­های انجام رگرسیون می­باشد را بررسی می­نماید. یافته­های پژوهش از پرسشنامه نشان می­دهد مابین عوامل مؤثر در شکل­گیری احساس تعلق خاطر شامل عوامل ادراکی-شناختی، محیطی-کالبدی و اجتماعی-فرهنگی، رابطه مثبت معناداری وجود دارد؛ بطوریکه با افزایش پارامترهای پیکره­بندی فضایی از قبیل طول معابر، هم پیوندی، عمق، اتصال و انتخاب، میزان کیفیت عوامل حس تعلق خاطر افزایش خواهد یافت. جمع­بندی شرایط بدست آمده توسط نرم­افزار دپس­مپ و شاخصه­های چیدمان فضا نشان می­دهد مقدار حداقلی شاخصه اتصال نیز در شبکه معابر بافت محله نخودچر نشان دهنده نفوذپذیری کمینه بافت و ارگانیک بودن آن است. بمنظور تقویت پویایی این منطقه، عمق میانگین ورودی­های محله می­بایست در حالت کمینه قرار گیرد و کاربری­های مختلف در مجاورت محور اصلی استقرار یابند. همچنین همبستگی شاخصه­های هم­پیوندی کلی و هم­پیوندی محلی، موجبات ارتباط مابین محورهای اصلی و فرعی را تامین نموده و میزان شاخصه هویت در مرکز محله نخودچر را افزایش می­دهد.