پهنه بندی آسیب پذیری شهرستان اردبیل در برابر خطر زلزله

هدف از پژوهش حاضر، شناسایی و پهنه­بندی آسیب­پذیری محدوده­های در معرض خطر وقوع زلزله در شهرستان اردبیل می باشد. نتایج حاصل از این تحقیق نشان داد که عوامل فاصله از گسل، کاربری اراضی، فاصله از کانون زلزله­های پیشین با بیشترین وزن، به عنوان مهمترین عوامل تأثیرگذار در وقوع زلزله در منطقه مورد مطالعه می­باشند. گرچه عوامل متعددی در شکل­گیری نقاط بحرانی زلزله نقش دارند، امّا ویژگی­های فضایی خطوط گسل در تشدید آسیب­پذیری سکونتگاه­های جمعیتی شهرستان تأثیر به­سزایی دارد. بررسی­های نهایی نشان می­دهد که پهنه­های با آسیب­پذیری بالا، نزد یک به خطوط گسل هستند و به موازات فاصله گرفتن از خطوط گسل از شدّت خطر زلزله هم کاسته می­شود. ایمانی و پورخسروانی (1396) و آرامی و همکاران (1401)، نیز عامل فاصله از گسل را به به عنوان مهمترین عامل موثر در پهنه­‌بندی خطر لرزه­‌خیزی شهرستان اردبیل معرفی کرده­اند و بیان داشته اند، نواحی که در مجاورت گسل­های اصلی می­باشند، بیشتر در معرض خطر زلزله قرار دارند. لذا نتایج پژوهش حاضر با نتایج مطالعات پیشین انجام یافته، مطاقت و همخوانی بالایی دارد. به علاوه، تجزیه و تحلیل نقشه نهایی، با پوشش 67/16 درصدی پهنه­های با پتانسیل آسیب­پذیری زیاد و مساحت 27/30 درصدی پهنه­های دارای احتمال آسیب­پذیری نسبتاً زیاد، نشان­دهنده­ی آسیب­پذیری بالای منطقة مورد مطالعه، از لحاظ رخداد زمین­لرزه می­باشد و نواحی شمالی و جنوبی شهرستان، دارای بیشترین پتانسیل آسیب­پذیری در برابر خطر زلزله هستند. بر اساس نتایج حاصل از پژوهش، شهر اردبیل در پهنه آسیب­پذیری متوسط زلزله قرار دارد. ولی شهرهای هیر و آراللو در طبقه آسیب­پذیری زیاد و شهر ثمرین در طبقه آسیب­پذیری نسبتاً زیاد، قرار دارند و استقرار یـافتن کـانون­هـای شـهری در پهنه­های آسیب­پذیر، این شهرها را در معرض تهدید و آسیب جدی قرار داده است.

با توجه به این امر که زلزله می­تواند خسارت­های جبران ناپذیر مالی و جانی به دنبال داشته باشد، لازم است تا سازمان­های متولی و مسئول از جمله؛ استانداری اردبیل، اداره کل مدیریت بحران، اداره کل راه و شهرسازی استان اردبیل، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، شهرداری­ها، به نتایج پژوهش حاضر توجه کنند و با انجام اقدامات مسئولانه و هم­افزایی لازم، اقدامات حفاظتی مناسب و البته کارشناسی شده توسط متخصصان، را در دستور کار خود قرار دهند. شایان ذکر می­باشد که پس از زلزله رخ داده در مورخۀ 10/12/1375 اردبیل هرچند اقداماتی برای ایمن­سازی مناطق مسکونی صورت گرفته است، امّا همچنان پس از گذشت ۲7 سال از آن فاجعه و علی­رغم قرار گرفتن، بخش اعظمی از شهرستان اردبیل، بر روی گسل یا در فاصله نزدیک به گسل، این شهرستان آمادگی لازم در برابر زلزله­های شدید را ندارد. بنابراین انجام اقداماتی، از جمله؛، جلوگیری از استقرار، صدور مجوز و ممانعت از ساخت‌وساز بر روی گسل‌ها، جلوگیری از استقرار و تمرکز سکونتگاه‌های شهری و روستایی در پهنه‌های با خطر بالا، تداوم و سرعت دادن به بحث مقاوم­سازی اماکن روستایی و حتی شهری، اصلاح ساختار و تراکم جمعیتی و ساختمانی در نواحی با پهنه آسیب پذیری بالا برای کاهش آسیب رسانی، آگاه‌سازی عمومی در راستای اقدامات پیشگیرانه قبل از وقوع حوادث، آموزش­های امدادی، دسترسی تمام سکونتگاه‌های شهری و روستایی به راه‌های ارتباطی و مراکز امدادرسان برای دسترسی سریع به مناطق بحرانی پس از وقوع زلزله، جهت کاهش آسیب‌های جانی و خسارات مالی ناشی از بحران زلزله در مراکز جمعیّتی شهرستان اردبیل، امری ضروری به نظر می­‌‌رسد.

خطر زلزله همواره بر جوامع بشری سایه افکنده و خسارات جبران­ناپذیری به این جوامع وارد می­کند. بنابراین آمادگی برای مقابله با این بحران با شناسایی نقاط آسیب­پذیر و رفع آن­ها در کاهش خسارات ناشی از زلزله مؤثر است. در این میان شهرستان اردبیل با توجه به وجود گسل­های متعدد، نقاط لرزه­خیز، عدم رعایت استاندارد­ها و غیره، از این قاعده مستثنی نمی­باشد. بر این اساس، پژوهش حاضر به دنبال سنجش و ارزیابی آسیب­پذیری شهرستان اردبیل در برابر خطر زلزله، می­باشد. بدین منظور ابتدا با بررسی منابع پژوهشی مرتبط با موضوع، برخی از مهمترین عوامل مؤثر بر وقوع این پدیده، به عنوان متغیر­های مستقل تهیه شد. ارزش­گذاری و استاندارد­سازی لایه­ها، با استفاده از تابع عضویت فازی و وزن­دهی معیار­ها، با بهره­گیری از روش کرتیک انجام گردید. در نهایت مدل­سازی با استفاده از روش­تصمیم­گیری چند معیارۀ مارکوس صورت گرفت. نتایج مطالعه نشان داد، به ترتیب؛ عوامل فاصله از گسل، کاربری اراضی و فاصله از کانون زلزله، با ضریب وزنی 110/0، 104/0 و 102/0، بیشترین تأثیر­گذاری را در رخداد زمین­لرزه منطقه دارند. به علاوه با توجه به نتایج حاصل از پژوهش، 67/16 درصد، از کل شهرستان اردبیل، دارای پتانسیل آسیب­پذیری زیاد و 27/30 درصد، دارای احتمال آسیب­پذیری نسبتاً زیاد است. همچنین بر اساس نتایج پژوهش، شهر اردبیل از نظر میزان آسیب­پذیری در برابر خطر زلزله، در سطح متوسط می­باشد و شهرهای هیر و آراللو در طبقه آسیب­پذیری زیاد و شهر ثمرین در پهنۀ آسیب­پذیری نسبتاً زیاد قرار دارند. به علاوه، طبق یافته­های پژوهش، 86/ 22 و 86/30 درصد از آبادی­ها و روستا­های شهرستان اردبیل، به ترتیب؛ در پهنه با آسیب­پذیری زیاد و نسبتاً زیاد، 14/13 درصد در پهنه با آسیب­پذیری متوسط و به ترتیب؛ 28/22 و 86/10 درصد در پهنه با آسیب­پذیری نسبتاً کم و کم، زلزله قرار دارند.