اثرات بحران ‌آب بر تدوین سناریوهای هیدروپلیتیک محورِ فراروی حوضه آبریز زاینده‌رود

طی چند دهه گذشته بحران فزاینده منابع آب در حوضه آبریز زاینده رود، تنش‌هایی در حوزه‌های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، زیست محیطی و حتی صنعتی را پدید آورده که از یک سو امنیت، ثبات و رفاه ساکنان آن را متأثر کرده و از سوی دیگر زیست شهروندان، بقا و امنیت ملی کشور را دچار مخاطره کرده است. این مسئله تا به امروز پیامدهای ویرانگری در سطح محلی و ملی به بار آورده است. در بسیاری از مناطق این حوضه مسئله تأمین آب به ابرچالش مبدل شده و در قالب شکنندگی محیط زیست و نابودی زیست بوم‌ها نمود یافته است. در این باره، حوضه آبریز زاینده رود به واسطه عملکرد انسانی و دگرش اقلیم، وضعیت نگران‏کننده‌ای یافته است. به‏گونه‎ای که بازتاب دگرگونی‌های زیست محیطی آن با نگرش به گستره و ژرفای آن، آینده پر دغدغه‌ای فراروی مردم و کارگزاران این حوضه گشوده است. بر بنیاد چنین ویژگی‌ها و شناسه‌هایی، تدوین سناریوهای فراروی هیدروپلیتیک حوضه آبریز زایند رود گریزناپذیر است. نتایج پژوهش نشان داد، احتمال رخداد وضعیت بحرانی بیش‌تر از دیگر رویدادهای ممکن است. به‎گونه‎ای که 3/53 درصد از وضعیت‌های حاکم بر صفحه سناریو در وضعیت بحرانی قرار دارند. مسئله مهم در تدوین سناریوهای پیشِ رو بحران آب در حوضه آبریز زاینده رود آن است که دست اندرکاران حاضر در عرصه(تأثیرگذار) بتوانند برای محتمل‌ترین سناریوی ممکن راهکار مناسب به دست دهند. بنابراین، با نگرش به وضعیت هیدروپلیتیک محور فراروی حوضه آبریز زاینده رود، مناسب‏ترین راهکار از دیدگاه خبرگان، مدیریت بهینه منابع آب در سطح ملی و متناسب با آن در سطح حوضه آبریز زاینده رود شناسایی شد که باید برای جلوگیری از رخداد وضعیت بحرانی حال حاضر در این حوضه، در کانون توجه قلمروداران و کارگزاران در مقیاس ملی و محلی قرار گیرد. نیاز به یاداوری است که یافته‌های پژوهش پیش‌رو می‏تواند برای آگاهی‏بخشی و برنامه‌ریزی آینده توسط سازمان‌ها و کارگزاران دست‎اندرکار مورد بهره برداری قرار گیرد. در ادامه پیشنهادات کاربردی و پژوهشی در راستای هدف پژوهش ارائه گردیده است.

پیشنهادات کاربردی

• برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری برای تصفیه فاضلاب‌ها و بازچرخانی پساب.
• بهینه‏سازی استفاده از منابع آب با به‎کارگیری فنون مدیریت منابع آب، بهره‌برداری بهینه و هوشمندانه‌ منابع آب در بخش کشاورزی.
• افزایش سیستم‌های نوین آبیاری و آبرسانی و به روز رسانی این سیستم‌ها.
• هدایت صنایع آب‌بر به مناطق پر آب.
• آموزش شهروندان از طریق رسانه‌ها و سیستم‌های آموزش همگانی برای مدیریت مصرف آب خانگی.
• اجرای برنامه‌های کنترل و مدیریت منابع آب شامل نظارت بر برداشت غیرقانونی آب.
• اجرای برنامه‌های گردآوری و بازچرخانی آب فاضلاب.
• شیرین کردن آب دریای عمان و انتقال آن به حوضه آبریز زاینده رود.

پیشنهادات پژوهشی

• انجام مطالعات پیرامون منابع تامین آب حوضه آبریز زاینده رود.
• انجام پژوهش به منظور بررسی تاثیر مدیریت منابع آب حوضه آبریز زاینده رود بر کاهش بحران آب در این حوضه.
• بررسی نقش رسانه‌ها در آموزش همگانی برای مصرف بهینه منابع آب.

برگزاری جلسات هم‌اندیشی با اساتید، پژوهشگران و فعالان بخش محیط زیست.

امنیت، ثبات، توسعه و رفاه در دستور کار همه نظام‌های سیاسی است که با منابع آب در دسترس، پیوندی مستقیم، هم‎افزا و فزاینده‎ای یافته‎اند. از این‌رو، تامین آب کارویژه حاکمیتی است. طی یک سده گذشته، دسترسی واحدهای سیاسی- فضایی و جوامع، به منابع محدود آب شیرین درگیر تنگناهای بنیادی فراوانی شده است. حوضه آبریز زاینده رود طی دهه‌های اخیر درگیر یک رشته مسائل با خاستگاه درون و برون حوضه‎ای شده است که به خشکیدن بخش اعظم آن انجامیده و به همان نسبت نیز امنیت و توسعه جوامع ساکن را متاثر کرده است. مقاله حاضر که ماهیتی کاربردی دارد به تبیین اثرات بحران آب بر تدوین سناریوهای هیدروپلیتیک محورِ فرارویِ حوضه آبریز زاینده رود پرداخته است. روش حاکم بر پژوهش توصیفی-تحلیلی است. داده‌های مورد نیاز پژوهش با روش کتابخانه­ای و میدانی( مصاحبه- پرسشنامه) گرد­آوری و با بهره­گیری از نرم‌افزار­­های Micmac،Scenario Wizard  و مدل­ آنتروپی شانون بررسی شده است. نتایج پژوهش نشان داد که از 31 وضعیت‌ احتمالی پیونددار با هفت سناریو با سازگاری قوی و محتمل، وضعیت­هایی که سناریوهای هیدروپلیتیک محور فراروی حوضه آبریز زاینده رود را بحرانی بیان می­کنند، بیشترین وضعیت­های احتمالی ممکن را در بر می­گیرند. بنابراین، تاثیر بحران آب بر وضعیت هیدروپلیتیک محور فراروی حوضه آبریز زاینده رود بحرانی نمود یافت و راهکار مدیریت بهینه منابع آب در سطح ملی و متناسب با آن در سطح حوضه آبریز زاینده رود، مناسب‌ترین راهکار برای جلوگیری از رخداد وضعیت بحرانی حوضه آبریز زاینده رود شناخته شد.