تحلیل عوامل اثرگذار بر امنیت غذایی شهرستان تبریز مبتنی بر کشاورزی ارگانیک با رویکرد آمیخته

در جهان امروز به دلیل کاربرد بی‌رویه و نامناسب نهاده‌های شیمیایی، مسأله امنیت و سلامت غذایی جمعیت، به یک بحران تبدیل شده  و مسأله تولید مواد غذایی سالم، کافی و کیفیت مطلوب آن مورد توجه قرار گرفته است. توجه به این امر نیازمند فناوری‌های زیستی و برنامه‌ریزی‌هایی بود که ضمن تولید محصولات سالم و پایدار، کمیت مطلوب را نیز تأمین کند. بر این مبنا، در پژوهش حاضر اقدام به بررسی و شناسایی مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر امنیت غذایی شهرستان تبریز با تأکید بر کشاورزی ارگانیک گردید. بر اساس نتایج بدست آمده می‌توان اظهار داشت، سیاست‌گذاری از عوامل مهمی محسوب می‌گردد، که در صورت اعمال صحیح سیاست‌های تغذیه‌ای، قیمت‌گذاری، حمایتی و نظارتی، زمینه بروز امنیت غذایی فراهم می‌آورد. با توجه به اهمیت موضوع امنیت غذایی و تأثیر آن بر ثبات اجتماعی، قیمت‌گذاری یکی از موضوعات مهم در نظام سیاست‌گذاری محسوب می‌گردد. بر اساس نظر کارشناسان جهاد کشاورزی شهرستان تبریز، این موضوع منجر به بهینه‌کردن تصمیمات و اصلاح رویکردها و در نهایت پذیرش سازوکارهای معقول در سیاست و مدیریت قیمت محصولات می‌گردد که از موضوعات مهم در تأمین معیشت و اقتصاد محسوب می‌گردد. همانگونه که پیداست در سال‌های اخیر، هزینه تولید و خرید محصولات بخصوص محصولات ارگانیک، متأثر از تحریم‌های اقتصادی به شدت افزایش یافته و این افزایش در کنار کاهش محسوس قدرت خرید مردم، هزینه‌های سنگینی را بر سلامت خانوار و رضایت آن‌ها وارد نموده است. نتایج حاصل از یافته‌های این بخش از پژوهش با یافته‌های شعبان‌زاده و همکاران (1400)، رن و همکاران[1] (2019) و آرندت و همکاران[2](2020) مطابقت دارد. بررسی مطالعات این محققین نشان داد، سیاست‌های حمایتی و تشویقی در قالب بسته‌های جامع، مدون و عملیاتی از سوی نهادهای ذیربط بر طراحی و اجرای درست و کامل این سیاست‌ها کمک می‌کند. همچنین مقایسه نتایج نشان داد، وقوع تحریم‌های اقتصادی، سبب افزایش قیمت نسبی محصولات شده و منجر به افزایش هزینه‌ها گردیده است. 

نتایج نشان می‌دهد توسعه کشاورزی سالم و ارگانیک در سطح شهرستان تبریز، زمینه افزایش سود، ارتقای کیفیت غذا، برقراری امنیت غذایی متناسب با افزایش جمعیت، ایجاد اشتغال و افزایش درآمد، افزایش سلامت و بهینه‌سازی روش‌های تولید را به دنبال دارد. بنابراین با در نظر گرفتن اصول و اهداف کشاورزی ارگانیک و همچنین عدم استفاده از مواد شیمیایی، می‌توان زمینه‌ای برای رفع مشکلات تغذیه‌ای جامعه فراهم و امنیت غذایی نسل حاضر و آینده را تأمین نمود. بر این اساس گفته می‌شود کشاورزی ارگانیک، می‌تواند اثرات متعددی را در بحث امنیت غذایی داشته باشد. افزایش میزان غذای تولید شده در زمین‌های کشاورزی به شیوه سالم و ارگانیک، منجر به امنیت غذایی خانوار می‌گردد. از سوی دیگر تولید و فروش محصولات در فروشگاه‌های محلی و شهری به این مفهوم است که علاوه بر آنکه کشاورز از درآمد بالاتر سود می‌برد، قدرت خرید آن‌ها نیز افزایش می‌یابد و همچنین دسترسی سایر مردم به محصولات سالم و ارگانیک در سطح وسیعی از جامعه شکل می‌گیرد. این موضوع گروه‌های مختلف و گسترده‌ای را در سطح جامعه از طریق ایجاد شغل‌های جدید و تجارت و بازارهای صادرات، تولید نهاده‌های زیستی، فرآوری و بازاریابی توانمند می‌سازد.  این نتایج با یافته‌های پاکروان (1399) و فرزام و همکاران (1402) مطابقت دارد. بررسی و مقایسه نتایج نشان داد، این پژوهشگران، تنوع در تولید، نزدیکی به محل تولید و توزیع محصولات، هزینه حمل و نقل، نگه‌داری و ذخیره‌سازی به شکل قابل توجهی بر میزان خرید تأثیر می‌گذارد. همچنین این موضوع منجر به صرفه‌جویی مابه تفاوت این هزینه‌ها می‌گردد و شهرندان تمایل بیشتری به تهیه مواد غذایی سالم و تازه که ضامن حفظ سلامتی است، دارند.

یکی از چالش‌های کشاورزی ارگانیک در سطح منطقه مورد‌مطالعه براساس نتایج بدست آمده، کمبود اطلاع‌رسانی و آگاهی مردم از مزایای استفاده از محصولات ارگانیک است که منجر به عدم استقبال و یا استقبال کم آن‌ها از این محصولات شده است. به عبارت دیگر بی‌توجهی یا کم‌توجهی مصرف‌کنندگان به اهمیت مصرف این محصولات برای سلامت و کاهش هزینه‌های درمان در بلند مدت ناشی از مصرف محصولات شیمیایی، باعث گردیده تا محصولات ارگانیک و سالم، جایگاه مناسبی در سبد غذایی خانوارها نداشته باشد. لذا راهبرد و سیاست کلی جهاد کشاورزی شهرستان تبریز، با توجه به اهداف سند چشم‌انداز20 ساله، حرکت در جهت تأمین غذای سالم و کاهش آلودگی‌های محیط‌زیست است. نتایج حاصل از یافته‌های این بخش از پژوهش با یافته‌های سوامیناتان و کیساوان[3](2022)، تیچوسکا و همکاران[4](2023) و آوویمی و همکاران[5] (2023)، همخوانی دارد. نتایج پژوهش‌های این محققین بیانگر این است، دسترسی، آموزش، تکنولوژی و ... میزان آگاهی نسبت به امنیت غذایی و استفاده از محصولات غذایی سالم را افزایش می‌دهد. از سوی دیگر این محققان نشان دادند، استراتژی‌های بکار گرفته‌شده در رابطه با نوآوری و بهره‌برداری از محصولات باید به گونه‌ای باشد که حامی محیط زیست و کشاورزی پایدار قلمداد گردد و مبنی بر حداقل استفاده از سموم و کودهای شیمیایی قرار گیرد. این نتایج با یافته‌های پژوهش حاضر، مبنی بر مخاطرات زیست‌محیطی کشاورزی متداول مطابقت دارد. بنا بر نظر کارشناسان جهاد، باید توجه داشت، که مخاطرات زیست‌محیطی کشاورزی متداول، ناشی از استفاده بی‌رویه آفت‌کش‌ها و کودهای شیمیایی است که استفاده بی‌رویه آن‌ها باعث آسیب به محیط می‌گردد. استفاده از این سموم علاوه بر آسیب به محیط، تأثیرات عمده‌ای را در حوزه سلامت مصرف‌کنندگان از جمله شیوع بیماری‌های متعدد مانند سرطان و ... بر جای می‌گذارد.

یکی دیگر از مسائل و مشکلاتی که در عرضه محصولات سالم و ارگانیک وجود دارد، عدم اعتماد به آن است که در نتیجه فقدان برند به وجود می‌آید. محصولات ارگانیک و سالم برای عرضه باید دارای گواهی و نام و نشان تجاری باشند که شرط لازم برای عرضه به بازار است. از سوی دیگر عدم امکان رقابت تولیدکنندگان ارگانیک و سالم با تولیدات معمول، عاملی محسوب می‌گردد که زحمات تولیدکنندگان و سرمایه‌گذاران را هدر می‌دهد. بنابراین اعتمادسازی برای مصرف‌کنندگان، درج نام و لگوی شرکت بازرسی، کد گواهی عاملی به شمار می‌آید، که بر افزایش توان رقابت محصولات سالم و ارگانیک تأثیر می‌گذارد. نتایج بررسی‌ها نشان داد، فقدان نظام قیمت‌گذاری صحیح که نیازمند سیاست‌های ویژه می‌باشد، از عواملی گزارش گردید که بر امنیت غذایی تأثیرگذار است. گرانتر بودن این محصولات باعث می‌گردد، تمام قشرهای جامعه توان تهیه آن را نداشته باشند. لذا اگر حمایت‌های دولتی صورت گیرد، قیمت محصولات نیز کاهش می‌یابد و به دنبال آن، دسترسی گسترده به محصولات فراهم می‌شود. این نتایج با یافته‌های آمولگبه و همکاران[6](2021) مبنی بر قیمت‌گذاری صحیح محصولات غذایی مطابقت دارد. نتایج پژوهش آن‌ها گویای این موضوع است افزایش قیمت محصولات غذایی منجر به افزایش هزینه بیشتری برای تأمین مواد غذایی می‌گردد. بنابراین در صورت ثبات قیمت و کاهش نوسانات قیمت مواد غذایی وارداتی، امنیت غذایی نیز افزایش می‌یابد.

به منظور توسعه تولید و مصرف محصولات ارگانیک، پیشنهاد می‌گردد، با برپایی کارگاه‌های آموزشی، نمایشگاه عرضه محصولات، فرهنگ‌سازی و سازمان‌دهی تشکل‌ها و تعاونی‌ها، انتشارات نشریات و حمایت از بخش خصوصی در تولید و فرآوری نهاده‌های زیستی، امنیت غذایی مورد توجه بیشتری قرار گیرد. همچنین تدوین برنامه راهبردی و نظام قیمت‌گذاری مناسب و سیاست‌های نظارتی، در دستور کار سازمان جهاد کشاورزی استان ومدیریت شهرستان قرار گیرد. از سوی دیگر دولت می‌تواند با بهره‌گیری از رسانه‌های جمعی و ترویجی برای توسعه فرهنگ مصرف محصولات ارگانیک اقدام لازم را فراهم نماید. با توجه به آنچه ذکر گردید، برای دستیابی به سلامت و امنیت غذایی در سطح شهرستان، باید ضمن توجه به توسع کشاورزی ارگانیک، رویکردهای مدیریتی جدید تعریف گردد. لذا همراهی فعالان بخش کشاورزی و جلب اعتماد آن‌ها به‌عنوان مجری این امر، گامی مهم در این مسیر است. با توجه به اینکه در سطح شهرستان، شرایط محیطی مطلوب و نیروی کار متخصص به میزان کافی وجود دارد، تولید و افزایش محصولات مقرون به صرفه‌تر از وارد کردن آن است. بنابراین با اصلاح نظام بازار و متناسب ساختن آن در داخل، تقویت زیرساخت‌ها و حمایت نهادهای متولی اعم از خصوصی و دولتی می‌توان از توسعه کشاورزی ارگانیک و به دنبال آن ایجاد امنیت و سلامت غذایی حمایت نمود.

امنیت و سلامت غذایی، به دلیل کاربرد نامناسب و بی‌رویه نهادهای شیمیایی به یک بحران تبدیل شده است. بر این اساس توجه به کشاورزی ارگانیک و تولید مواد غذایی باکیفیت جهت دستیابی به امنیت غذایی مورد توجه قرار گرفت. با توجه به اهمیت موضوع، پژوهش حاضر با هدف تحلیل و شناسایی مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر امنیت غذایی با تأکید بر کشاورزی ارگانیک در شهرستان تبریز انجام گردید. این پژوهش بر اساس رویکرد آمیخته و بر اساس هدف کاربردی محسوب می‌گردد. جامعه آماری این پژوهش کارشناسان جهاد کشاورزی شهرستان تبریز است. از حیث گردآوری اطلاعات به دو شکل کتابخانه‌ای و میدانی با استفاده از مصاحبه نیمه ساختاریافته انجام شد. نمونه آماری در ابتدا با استفاده از نمونه‌گیری هدفمند و سپس با استفاده از روش گلوله برفی، با 16 نفر تا رسیدن به اشباع نظری انجام شد. تجزیه‌وتحلیل داده‌های کیفی با استفاده از مدل شش مرحله‌ای تم انجام شد. جهت کدگذاری مصاحبه‌ها از نرم‌افزار MAXQDA استفاده گردید. پایایی مصاحبه با استفاده از روش بازآزمون(درون موضوعی) انجام شد. برای سنجش روایی از شیوه مقبولیت و قابلیت تأیید بهره گرفته شد. نتایج بخش کیفی شامل هشت تم اصلی، 28 تم فرعی و 62 تم گزینشی بود. بخش کمی پژوهش بر مبنای نتایج بخش کیفی انجام و پرسشنامه‌ای بر اساس 62 تم گزینشی تنظیم گردید و در اختیار 95 نفر از افرادی که به صورت مستقیم و غیر‌مستقیم با کشت محصولات در ارتباط بودند، قرار گرفت. جهت تجزیه‌وتحلیل داده‌های جمع­آوری شده از آزمون معادلات ساختاری در نرم­افزار smart pls3 بهره گرفته شد. نتایج نشان داد ابعاد سیاست‌گذاری کشاورزی ارگانیک، اقتصادی، سلامت، کیفیت و سطح زندگی، بهنیه‌سازی تولید، دسترسی و محیط زیست، به‌ترتیب بیشترین تأثیر را بر امنیت غذایی دارا بودند.